هوا خشک است یا شرجی؟ این مهم‌ترین پرسشی است که هنگام انتخاب لباس در روزهای گرم باید از خود بپرسید. پژوهش‌ها هم نشان می‌دهد برای خنک ماندن، تنها رنگ لباس اهمیت ندارد، بلکه جنس پارچه، مدل لباس و حتی میزان رطوبت هوا می‌توانند در تنظیم دمای بدن و کاهش نیاز به استفاده از سیستم‌های تهویه مطبوع نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند.

به گزارش بی‌بی‌سی، پژوهشگران دریافته‌اند که با انتخاب لباس مناسب می‌توان دمای سیستم‌های تهویه مطبوع در خانه یا خودرو را تا دو درجه سانتی‌گراد بالاتر تنظیم کرد؛ اقدامی که در بلندمدت هم مصرف انرژی و هزینه‌ها را کاهش می‌دهد و هم به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای کمک می‌کند.

رنگ و طراحی لباس

بیشتر مردم در تابستان لباس سفید می‌پوشند، زیرا معتقدند رنگ سفید نور خورشید را بازتاب می‌دهد، در حالی که رنگ مشکی نور را جذب می‌کند، اما اگر ضخامت و مدل لباس را نیز در نظر بگیریم، ماجرا کمی پیچیده‌تر می‌شود، زیرا گرما فقط از خورشید نمی‌آید، بلکه بدن خود ما نیز گرما تولید می‌کند و وقتی گرمای بدن به لباس سفید می‌رسد، بخش زیادی از آن دوباره به سمت بدن بازتاب می‌شود.

پژوهشی در سال ۱۹۸۰ که علت پوشیدن رداهای سیاه در مردمان بومی و کوچ‌نشین ساکن بیابان‌های شبه‌جزیره عربستان، خاورمیانه و شمال آفریقا را بررسی می‌کرد، نشان داد میزان گرمایی که افراد در معرض آن قرار می‌گیرند، چه ردای سیاه بپوشند و چه سفید، تقریبا یکسان است، اما پارچه‌های مشکی گرمایی را که از بدن خارج می‌شود بهتر جذب می‌کنند و همین می‌تواند به خنک شدن بدن کمک کند.

راز مردمان آن مناطق پوشیدن لباس‌های مشکی گشاد است، به‌ویژه زمانی که باد می‌وزد. این لباس‌ها هوای میان لباس و پوست را گرم می‌کنند و باعث شکل‌گیری جریان رو به بالای هوا، شبیه دودکش، می‌شوند که گرما را از اطراف بدن دور و به خنک شدن آن کمک می‌کند. بنابراین، مدل و آزاد بودن لباس از رنگ آن مهم‌تر است.

البته اگر قرار است لباس تنگ بپوشید، رنگ سفید همچنان انتخاب مناسب‌تری است. پارچه‌های دارای بافت برجسته نیز کمک می‌کنند لباس کمی از سطح پوست فاصله بگیرد و به بدن نچسبد.

جنس پارچه هم مهم است

هدر نیوبرگر، طرح سبک شخصی و نویسنده حوزه مد، می‌گوید: «انتخاب جنس پارچه اهمیت زیادی دارد. اگر یک سرهمی جین گشاد پوشیده باشید، احتمالا بسیار بیشتر از کسی که لباسی تنگ‌تر اما از جنس پارچه‌هایی مانند شیفون به تن دارد، احساس گرما خواهید کرد.»

از نظر فرم لباس، پارچه‌های سبک از جنس پنبه و ابریشم معمولا بهتر از پارچه‌های کشباف روی بدن می‌ایستند و آزادترند. این موضوع به‌ویژه در هوای مرطوب و شرجی اهمیت دارد.

در هوای خشک، خاصیت انتقال رطوبت از سطح پوست به‌تنهایی می‌تواند موثر باشد، زیرا عرق از بدن جذب پارچه و در گرما به‌سرعت تبخیر می‌شود، اما در هوای گرم و مرطوب، هوای اطراف خود سرشار از بخار آب است و در نتیجه، رطوبتی که لباس جذب می‌کند، دیگر به‌راحتی تبخیر نمی‌شود.

رت آلین، دانشیار فیزیک در دانشگاه جنوب‌شرقی لوییزیانا، می‌گوید: «بهتر است لباس از جنسی باشد که اجازه عبور بخار آب را بدهد تا مانعی برای تبخیر عرق ایجاد نکند. برخی پارچه‌های ورزشی جدید چنین ویژگی‌ دارند، اما پنبه در این زمینه عملکرد چندان خوبی ندارد.»

همه منسوجات تا حدی پرتوهای فروسرخی را که بدن منتشر می‌کند، به دام می‌اندازند؛ ویژگی‌ که در هوای سرد به گرم ماندن بدن کمک می‌کند، اما در روزهای گرم مطلوب نیست. به همین دلیل، پوشیدن لباس‌هایی که هوا را عبور می‌دهند، اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

پنبه، کتان، نایلون و پلی‌استر بدون آستر، همگی تا اندازه‌ای در دسته «پارچه‌های تنفس‌پذیر» قرار می‌گیرند؛ یعنی اجازه می‌دهند گرما و بخار آب از میان الیاف آن‌ها عبور کند. البته این پارچه‌ها با پارچه‌های رطوبت‌زدا که رطوبت را از سطح پوست به لایه‌های بیرونی پارچه منتقل می‌کنند، تفاوت دارند.

پنبه و پلی‌استر تقریبا ۹۹ درصد پرتوهای فروسرخی را که به آن‌ها می‌رسد، در خود نگه می‌دارند یا بازمی‌تابانند. با این حال، این دو پارچه اجازه می‌دهند ۳۰ تا ۴۰ درصد نور مرئی از آن‌ها عبور کند. این ترکیب می‌تواند باعث شود بدن سریع‌تر گرم شود، زیرا نور مرئی عبوری از پارچه گرما تولید می‌کند، اما این گرما دیگر به‌راحتی به شکل تابش فروسرخ از بدن خارج نمی‌شود.

البته سازوکار دیگر بدن برای خنک شدن، یعنی تعریق، نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. پنبه رطوبت را به‌خوبی جذب می‌کند، اما به‌کندی خشک می‌شود. بنابراین اگر زیاد عرق کنید، لباس برای مدت طولانی خیس می‌ماند و احساس راحتی کمتری خواهید داشت. کتان نیز به دلیل الیاف درشت و بافت باز خود، قابلیت تنفس بسیار خوبی دارد و به همین دلیل یکی از محبوب‌ترین پارچه‌ها برای هوای گرم به شمار می‌رود، اما مانند پنبه دیر خشک می‌شود.

برای طبیعت‌گردان و کوهنوردان پشم مرینو سال‌ها است که محبوب است، زیرا علاوه بر قابلیت تنفس، رطوبت را از سطح پوست دور می‌کند و در عین حال، برخلاف بسیاری از پارچه‌ها، بو را در خود نگه نمی‌دارد. در مقابل، نایلون و پلی‌استر که در بیشتر لباس‌ ورزشی‌ها به کار می‌روند، رطوبت را از سطح پوست به لایه‌های بیرونی پارچه منتقل می‌کنند و به‌سرعت خشک می‌شوند، اما بوی نامطبوع را بیشتر در خود نگه می‌دارند.

پژوهش‌ها همچنین نشان داده است که نایلون نسبت به پلی‌استر رطوبت بیشتری جذب می‌کند و در انتقال آن عملکرد بهتری دارد، هرچند خشک شدن آن زمان بیشتری می‌برد. با این حال، الیاف مصنوعی مانند نایلون و پلی‌استر هنگام خیس شدن ممکن است احساس ناخوشایندی ایجاد کنند. به گفته پژوهشگران، لباس‌هایی که از الیاف بامبو تهیه شده‌اند، می‌توانند گزینه مناسبی باشند، زیرا بامبو رسانای ضعیف گرما است و در عین حال، راحتی لباس را نیز حفظ می‌کند.

اگر واقعا می‌خواهید در گرمای هوا بدنتان را خنک نگه دارید، جورج هونیت، استاد فیزیولوژی محیطی و ارگونومی در دانشگاه لافبورو بریتانیا، می‌گوید موثرترین راه، تا حد امکان کمتر لباس پوشیدن است، البته به شرطی که شرایط و عرف اجتماعی اجازه دهد. او می‌گوید لباس از پوست در برابر آفتاب‌سوختگی محافظت می‌کند، اما از نظر خنک نگه داشتن بدن، برهنه بودن موثرتر است. هرچه لباس کمتری بپوشید، برای تبادل گرما از طریق تبخیر میان پوست و هوای اطراف فرصت بیشتری فراهم می‌شود و بدن راحت‌تر خنک می‌شود.

علم در خدمت لباس‌های خنک‌تر

شرکت‌های تولیدکننده پوشاک ورزشی، مانند نایکی و آدیداس، میلیون‌ها دلار برای طراحی پارچه‌های هوشمند سرمایه‌گذاری کرده‌اند. هم‌زمان، پژوهشگران نیز منابع قابل‌توجهی را صرف بررسی این موضوع کرده‌اند که کدام پارچه‌ها بهتر می‌توانند بدن را خنک نگه دارند.

دانشمندان موسسه فناوری ماساچوست (MIT) به این نتیجه رسیده‌اند که بهترین پارچه برای دفع گرمای بدن، باید دو ویژگی را هم‌زمان داشته باشد: در برابر نور مرئی کدر باشد تا نور خورشید را بازتاب دهد و جذب نکند، اما در برابر تابش مادون قرمز شفاف باشد تا گرمای تولیدشده در بدن بتواند از میان پارچه خارج شود و بین لباس و پوست به دام نیفتد.

آن‌ها دریافتند که اگر الیاف نایلون و پلی‌استر تا حدود یک میکرومتر نازک و سپس به صورت نخ‌هایی با ضخامت حدود ۳۰ میکرومتر بافته شوند، می‌توانند به حفظ دمای مطلوب بدن کمک کنند.

پژوهشگران دانشگاه مریلند آمریکا نیز الیاف مصنوعی جدیدی طراحی کرده‌اند که در واکنش به شرایط محیطی، ساختار خود را تغییر می‌دهد و با افزایش دما، گرمای بیشتری را از بدن خارج می‌کند. این نخ هوشمند با انبساط و انقباض، فاصله میان الیاف را تغییر می‌دهد. هرچه فاصله الیاف بیشتر شود، پارچه بهتر «نفس می‌کشد» و گرما راحت‌تر از آن عبور می‌کند، در نتیجه بدن آسان‌تر خنک می‌شود.

گروه دیگری از پژوهشگران نیز لباس‌هایی را آزمایش کرده‌اند که نوارهای ویژه‌ای در آن‌ها تعبیه شده است. این نوارها در هوای گرم خم می‌شوند و از سطح لباس فاصله می‌گیرند؛ تغییری که به دفع گرمای بدن کمک می‌کند و می‌تواند دمای بدن را بیش از دو درجه سانتی‌گراد کاهش دهد.

هم‌زمان، پژوهشگران دیگری روی مواد تغییر فازدهنده کار می‌کنند که در قالب کپسول‌ها یا الیاف بسیار ریز در پارچه قرار می‌گیرند و هنگام افزایش دما، ذوب می‌شوند. این فرایند، بخشی از گرمای اضافی را جذب و به خنک‌تر ماندن بدن کمک می‌کند.

لباس خیس، بهترین راهکار

رت آلین معتقد است، وقتی صحبت از لباس به میان می‌آید، شاید موثرترین راه برای خنک ماندن، پوشیدن لباس خیس باشد. او توضیح می‌دهد که آب برای تبخیر شدن به انرژی گرمایی نیاز دارد. بنابراین، هنگامی که از حالت مایع به بخار تبدیل می‌شود، گرمای موردنیازش را از بدن می‌گیرد و این فرایند باعث خنک شدن پوست و کاهش دمای بدن می‌شود.