بازگشایی تنگه هرمز، آزاد شدن ده‌ها میلیون بشکه نفت انباشته‌شده، آغاز مذاکرات اجرایی میان تهران و واشنگتن در سوییس و وعده صدها میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی، تنها چند ساعت پس از امضای توافق موقت میان دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان، توجه بازارهای جهانی و ناظران اقتصادی را به خود جلب کرده است.

در حالی که جنگ میان جمهوری اسلامی ایران، آمریکا و اسرائیل به مدت بیش از ۱۰۰ روز یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان را به تعطیلی کامل کشاند، اکنون مقام‌های دو کشور از آغاز اجرای توافقی سخن می‌گویند که نه‌تنها می‌تواند مسیر تجارت نفت را بگشاید، بلکه اقتصاد بحران‌زده ایران را نیز وارد مرحله‌ای تازه کند.

فعالان صنعت نفت معتقدند بازگشایی تنگه هرمز می‌تواند موج بزرگی از نفت انباشته‌شده در منطقه خلیج فارس را به بازارهای جهانی سرازیر کند. شرکت تحلیلی کپلر براورد کرده است که در صورت بازگشایی کامل تنگه هرمز، حدود ۹۳ میلیون بشکه نفت (غیر از نفت ایران) که در هفته‌های گذشته به دلیل ناامنی‌های منطقه‌ای و محدودیت‌های حمل‌ونقل در خلیج فارس متوقف شده بود، به بازار بازخواهد گشت.

این موسسه همچنین تخمین زد که حدود ۷۲ میلیون بشکه نفت ایران نیز روی نفتکش‌هایی در نزدیکی بندر چابهار ذخیره شده باشد که در صورت کاهش یا رفع محدودیت‌های آمریکا، می‌تواند راهی بازارهای جهانی شود. به این ترتیب در مجموع، بیش از ۱۶۰ میلیون بشکه نفت در انتظار نتایج عملی توافق جدیدند.

البته بازارها پیش از اجرایی شدن توافق نیز به آن واکنش نشان داده‌اند. قیمت نفت خام در روزهای اخیر به پایین‌ترین سطح در بیش از سه ماه گذشته رسیده است و معامله‌گران انتظار دارند افزایش عرضه نفت خاورمیانه در ماه‌های آینده اثر بیشتری بر قیمت‌ها وارد کند.

با این حال اهمیت توافق تنها به نفت محدود نمی‌شود. دولت سوییس روز پنجشنبه ۲۸ خرداد، رسما تایید کرد که نخستین مذاکرات اجرایی میان نمایندگان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده روز جمعه ۲۹ خرداد در اقامتگاه بورگن‌اشتوک سوییس برگزار خواهد شد. بر اساس اعلام وزارت خارجه سوییس، نمایندگان آمریکا و ایران به همراه میانجی‌گران قطری و پاکستانی درباره نحوه اجرای توافق گفتگو خواهند کرد.

برخی منابع نزدیک به دولت آمریکا به رسانه‌های سوییسی گفته‌اند که واشنگتن برای امضای سریع توافق عجله داشت، زیرا نگران بود بازیگران ثالث، از جمله اسرائیل، روند دستیابی به یک توافق بلندمدت را مختل کنند. همین منابع از احتمال دیدار مستقیم دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان در حاشیه نشست سوییس سخن گفتند که بعدتر تایید نشد.

در تهران، نیز محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس هیئت مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی ایران، تصویری بسیار خوش‌بینانه از نتایج مذاکرات ارائه کرده است. او مدعی است جمهوری اسلامی ایران با این توافق به رفع محاصره دریایی، تمدید آتش‌بس در لبنان و دریافت تعهدی برای جذب ۳۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری دست یافته است.

طرح چنین عددی نشان‌دهنده انتظاراتی است که بخشی از حاکمیت جمهوری اسلامی ایران از دوره پس از جنگ دارد. برای مقایسه، کل سرمایه‌گذاری خارجی جذب‌شده در ایران طی ده‌های اخیر تنها کسری کوچک از این رقم بوده و تحقق چنین هدفی مستلزم رفع گسترده تحریم‌ها، بازگشت بانک‌های بین‌المللی و ایجاد ثبات سیاسی بلندمدت است.

هم‌زمان، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز خود را برای ورود به مرحله بعدی توافق آماده می‌کند. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، روز پنجشنبه در ژنو اعلام کرد که اکنون زمان تدوین «گام‌های عملی و مشخص» برای اجرای توافق فرا رسیده است.

بر اساس چارچوبی که مقام‌های آمریکایی، منتشر کرده‌اند، جمهوری اسلامی ایران پذیرفته است ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود را رقیق کند؛ اقدامی که احتمالا تحت نظارت مستقیم آژانس انجام خواهد شد. گروسی تاکید کرده است که اجرای این فرایند بسیار پیچیده خواهد بود و موفقیت آن به اراده سیاسی دو طرف بستگی دارد.

آژانس پیش‌تر اعلام کرده بود که تهران حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار دارد که با سطح موردنیاز برای تولید سلاح هسته‌ای تنها یک گام فنی فاصله دارد. با این حال، پس از تعلیق همکاری تهران با آژانس در جریان جنگ، بازرسان بین‌المللی دیگر به این ذخایر دسترسی نداشته‌اند.

با وجود فضای مثبت ایجادشده پس از امضای توافق، بسیاری از کارشناسان معتقدند آنچه امضا شد، تنها یک توافق موقت برای توقف جنگ و آغاز مذاکرات پیچیده‌تر بود و موضوعات دشوار مانند آینده برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران، نحوه رفع تحریم‌ها، تضمین‌های امنیتی و سازوکار بازگشت احتمالی محدودیت‌ها هنوز تعیین تکلیف نشده‌اند.

با این حال، حتی همین توافق موقت نیز توانسته است یکی از مهم‌ترین شوک‌های اقتصادی ماه‌های اخیر را مهار کند. بازگشایی احتمالی تنگه هرمز، ازسرگیری صادرات نفت ایران و آغاز گفتگوهای مستقیم میان تهران و واشنگتن، پیام روشنی برای بازارهای جهانی دارد؛ اینکه دست‌کم در کوتاه‌مدت، خطر گسترش جنگی که می‌توانست اقتصاد جهان را با بحرانی تازه مواجه کند، کاهش یافته است.

اکنون نگاه‌ها به نشست جمعه در سوییس دوخته شده که قرار است از توافق روی کاغذ به سمت اجرای عملی تعهدات، حرکت شود. موفقیت یا شکست این مرحله نه‌تنها آینده روابط ایران و آمریکا، بلکه آینده سیاسی حجمهوری اسلامی ایران و سرنوشت بازار‌ انرژی و اقتصاد ایران در ماه‌های آینده را نیز تعیین خواهد کرد.