میدان نبرد مدرن در حال دگرگونی است و مفاهیم عملیاتی جدید، گسترش حوزههای دیجیتال و سایبری، و پیشرفت فناوریهای نوین شکل جنگها را تغییر دادهاند. زویکا هایموویچ در اورشلیم پست مینویسد در میان این تحولات، حوزه هوایی شاهد بیشترین تغییر بوده است و این تغییرات پیامدهای گستردهای برای جنگهای امروزی به همراه دارند.
توانایی انجام حملات دوربرد باعث شده اهمیت سنتی جغرافیا کاهش پیدا کند و تهدیدی که در فاصله ۲۰۰۰ کیلومتری قرار دارد به اندازه تهدیدی در نزدیکی مرزها فوری تلقی شود. همزمان، تفاوت میان جبهه و پشت جبهه در حال از بین رفتن است، زیرا موشکها و تسلیحات دوربرد میتوانند از خطوط مقدم عبور کنند و غیرنظامیان و زیرساختهای حیاتی را به بخشی از میدان نبرد تبدیل کنند.
نویسنده در ادامه میافزاید در کنار این تغییرات، تهدیدهای کلاسیک هوایی نیز دچار تحول شدهاند. هواپیماهای سرنشیندار مانند جنگندههای گرانقیمت دیگر تنها ابزار اصلی در نبردهای هوایی نیستند. سامانههای بدون سرنشین در دو مسیر متفاوت توسعه پیدا کردهاند؛ بخشی کوچکتر، ارزانتر و پرشمارتر و بخشی دیگر بزرگتر و پیشرفتهتر شده است و از نظر برد، استقامت، و ظرفیت حمل تجهیزات با جنگندههای سنتی رقابت میکنند.
در هفتههای اخیر، استفاده گسترده حزبالله از پهپادهای نمای اول شخص (FPV) و پهپادهای مجهز به فیبر نوری، توجهها را به تهدید پهپادی جلب و ضعفهای آمادگی ارتش اسرائیل را آشکار کرده است.
هایموویچ مینویسد ویژگیهای پهپادها آنها را به تهدیدی متفاوت تبدیل کرده است. کوچکی، پرواز در ارتفاع پایین و سرعت کم باعث میشود شناسایی آنها دشوار باشد. هزینه پایین نیز امکان تولید و استفاده انبوه را فراهم میکند و این سامانهها میتوانند در سطح نیروهای حاضر در میدان نبرد استفاده شوند. کار با پهپاد ساده است و هر سربازی میتواند ظرف مدت کوتاهی به اپراتور پهپاد تبدیل شود. همچنین، این تجهیزات به زیرساخت پیچیدهای برای نگهداری و استقرار نیاز ندارند.
انعطافپذیری پهپادها نیز نقش مهمی در گسترش استفاده از آنها داشته است. صدها نوع مختلف از این سامانهها وجود دارد که میتوانند برای شناسایی، جمعآوری اطلاعات و حملات دقیق به کار گرفته شوند. همین ویژگیها باعث شده است پهپادها به یکی از مهمترین چالشهای میدان نبرد مدرن تبدیل شوند.
رقابت در یادگیری
تحولات سریع میدان نبرد نیازمند انعطافپذیری و سازگاری سریع است. ارتش و نیروی هوایی اسرائیل در مقابله با پهپادهای حزبالله نمونهای از این روند را به نمایش گذاشتهاند. در اکتبر ۲۰۲۳، پهپادها بارها به عمق خاک اسرائیل نفوذ کردند و دهها بار به مرکز این کشور رسیدند. ارتش اسرائیل آن زمان در شناسایی و رهگیری آنها پیش از عبور از مرز یا اجرای ماموریت ناکام بود.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
اما دو سال بعد، با آغاز عملیات «شیر غران» و مشارکت حزبالله در جنگ، بیش از ۳۰۰ پهپاد به سمت اسرائیل شلیک شد و کمتر از ۵ درصد از سامانههای رهگیری عبور کردند. این تحول حاصل پیشرفت فناوری و تغییرات سریع در روشهای عملیاتی بود.
تهدید پهپادی پیش از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ نیز وجود داشت. اسرائیل در مرز مصر با پهپادهایی مواجه بود که برای قاچاق مواد مخدر و سلاح استفاده میشدند. حماس و حزبالله نیز بارها از پهپاد برای تصویربرداری از خاک اسرائیل استفاده کرده بودند.
در سالهای پیش از جنگ اسرائیل و حماس، ارتش اسرائیل توسعه سامانههای شناسایی و خنثیسازی پهپادها را آغاز کرد. اسرائیل به یکی از مراکز مهم فناوریهای مقابله با پهپاد تبدیل شد و راهکارهایی شامل رادار، حسگرهای نوری الکترونیکی، شناساگرهای امواج رادیویی، رهگیری موشکی، اختلال امواج رادیویی و سامانههای لیزری عرضه کرد.
با این حال، همه این سامانهها در یگانهای ارتش کامل ادغام نشدهاند و برخی تجهیزات به تعداد کافی در اختیار نیروها قرار ندارند.
بررسی مورد اوکراین
هایموویچ مینویسد جنگ اوکراین و روسیه نمونهای از تحول تهدیدهای هوایی و پهپادی به شمار میرود. اوکراین در آغاز جنگ توانایی محدودی برای مقابله با این تهدیدها داشت، اما طی چهار سال جنگ، مجموعهای از سامانهها و روشهای عملیاتی را برای مقابله با آنها توسعه داد.
اوکراین در زمینه شناسایی صوتی پهپادها به یکی از پیشگامان جهان تبدیل شد و شبکهای از حسگرهای صوتی را اطراف مراکز راهبردی مستقر کرد تا پهپادها و دیگر اهداف هوایی کمصدا را شناسایی و خنثی کند. مقامهای اوکراینی اعلام کردهاند این سامانهها میزان رهگیری و خنثیسازی را بالا بردهاند، هرچند این ادعاها بهصورت مستقل تایید نشدهاند.
جنگ اوکراین به آزمایشگاهی برای تحول تهدیدهای هوایی مدرن تبدیل شده است و کشورهای مختلف در حال مطالعه تجربههای اوکرایناند. روسیه نیز به قابلیتهایی متکی بوده که از جمهوری اسلامی دریافت کرده است. نزدیکی جمهوری اسلامی و حزبالله نیز موجب انتقال تجربیات و دانش عملیاتی شده است و روشهایی که در اوکراین بهبود یافتهاند، در میدانهای نبرد دیگر نیز ظاهر شدهاند.
اوکراین علاوه بر مقابله با تهدید پهپادها، استفاده عملیاتی از آنها را نیز به یکی از مهمترین ابزارهای جنگ تبدیل کرده است.
چه باید کرد؟
حزبالله با مطالعه سامانههای دفاعی اسرائیل، از پهپادهای کنترلشونده با امواج رادیویی به سمت سامانههای مجهز به دوربین و کابل فیبر نوری حرکت کرده است، که بسیاری از روشهای شناسایی قبلی را دور میزنند.
هایموویچ معتقد است برای مقابله با این تهدید، ایجاد شبکهای جامع از حسگرهای راداری، نوری و صوتی مجهز به هوش مصنوعی ضروری است تا تصویر کاملی از فضای هوایی ایجاد شود. بدون شناسایی، نیروها امکان هشدار زودهنگام یا رهگیری تهدیدها را نخواهند داشت.
همچنین، توسعه سامانههای رهگیری و انهدام شامل موشکها و سامانههای لیزری برای مقابله با پهپادهای کوچک اهمیت پیدا کرده است. ایجاد لایه دفاعی غیرفعال نیز از دیگر اقدامهای مهم است، از جمله ساخت موانع و پوششهای محافظتی برای پایگاهها، خودروها و مراکز تجمع نیروها تا پهپادها در برخورد با این موانع متوقف شوند.
هایموویچ در پایان مینویسد تهدید پهپادهای هدایتشونده فیبر نوری شکافی مهم در توان عملیاتی را آشکار کرده و تنها راه توسعه سریع راهکارهای موثر و رساندن آنها به نیروهای خط مقدم است.
