ذخایر نفت افغانستان از شمال تا غرب و جنوب این کشور گسترده‌اند، با این حال حدود نیم‌قرن جنگ و ناامنی باعث شده است که تنها نفت حوزه آمودریا استخراج شود. با استخراج این ذخایر افغانستان می‌تواند بخشی از نفت موردنیازش را تامین کند، اما دستیابی به این هدف هم مستلزم سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، منابع انسانی و همچنین تاسیس پالایشگاه‌های نفت است. این در حالی است که رژیم طالبان از نظر بین‌المللی دولت مشروع افغانستان محسوب نمی‌شود و خلا قانونی باعث می‌شود شرکت‌های بزرگ در این عرصه به سرمایه‌گذاری برای استخراج و بهره‌برداری از منابع نفت و گاز افغانستان تمایلی نشان ندهند.

از نشت‌های تیرپل تا نخستین نشانه‌های نفت 

نخستین نشانه‌های وجود نفت در افغانستان نه از طریق حفاری یا کشف میدان‌های نفتی، بلکه در پی مشاهده نشت‌ طبیعی نفت در دهه ۱۹۳۰ میلادی آشکار شد. این موضوع توجه پژوهشگران حوزه نفت، به‌‌ویژه کارشناسان آمریکا و شوروی پیشین را به افغانستان جلب کرد و آنان را به این کشور کشاند. گفته می‌شود در همین دهه، نشت‌ نفت در غرب افغانستان، از جمله در منطقه تیرپل در استان هرات و در نزدیکی مرز ایران، مشاهده شد. 

بر اساس گزارش سازمان زمین‌‌شناسی ایالات متحده آمریکا، تا پیش از آغاز حفاری‌های مدرن، نشانه‌های وجود نفت در نقاط مختلف افغانستان، به‌‌ویژه استان‌های شمالی هم شناسایی شد، با این حال به مرحله بهره‌برداری نرسیدند. در واقع این مرحله هنوز به معنای «کشف نفت» یا آغاز استخراج نفت نبود، زیرا افغانستان در آن زمان فاقد زیرساخت‌های فنی، سرمایه‌گذاری و فناوری لازم برای حفاری عمیق بود. حفاری اکتشافی نفت در افغانستان بعدها در سال ۱۹۵۶ آغاز شد و نخستین مورد کشف نفت و گاز سال ۱۹۵۹ در منطقه انگوت در استان سرپل به ثبت رسید. 

شوروی و آغاز اکتشاف‌های مدرن 

نقش اتحاد جماهیر شوروی سابق در کشف و استخراج نفت و گاز افغانستان از دهه ۱۹۵۰ میلادی به بعد برجسته شد و این کشور در آن مقطع برای نخستین‌ بار  فعالیت‌های سازمان‌‌یافته استخراج نفت افغانستان را آغاز کرد. 

در گزارش سازمان زمین‌‌شناسی ایالات متحده آمریکا با عنوان «نفت و گاز کشف‌‌نشده افغانستان» آمده است که در فاصله سال‌های ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۶، حدود ۵۰ حلقه چاه حفر شد که به کشف میدان‌های نفت و گاز در شمال افغانستان انجامید و زیرساخت اولیه این صنعت را شکل داد. 

با این حال، نقش شوروی در افغانستان بیشتر در حوزه استخراج گاز طبیعی بود تا نفت خام. اسناد مربوط به همکاری‌های تجاری و صنعتی میان شوروی و افغانستان نشان می‌دهد که در دوران حکومت کمونیستی تحت‌حمایت اتحاد جماهیر شوروی، سهم عمده‌ صادرات افغانستان به شوروی گاز طبیعی بود که طریق خط لوله‌ها منتقل می‌شد. 

با روی کار آمدن مجاهدین، صادرات گاز به شوروی پیشین متوقف شد و سرمایه‌گذاری برای استخراج نفت و گاز در افغانستان صورت نگرفت.

در دوره نخست حاکمیت طالبان بین سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱ نیز هیچ اقدام قابل‌توجهی برای توسعه و استخراج منابع نفت و گاز انجام نشد. 

در دوران نظام جمهوری نیز حکومت افغانستان به دلیل ادامه جنگ و شورشگری طالبان، نتوانست از ذخایر نفت و گاز به طور موثر بهره‌‌برداری کند.

استخراج نفت و گاز افغانستان طی نیم‌ قرن اخیر به‌ دلیل چرخه ناامنی، جنگ و بی‌ثباتی سیاسی رشد قابل‌توجهی نداشت. این در حالی است فعالیت پروژه‌های نفت و گاز مستلزم ثبات و امنیت زیرساخت‌ها است. تخریب تاسیسات موجود طی جنگ‌های اخیر و توقف صادرات گاز به شوروی سابق سبب شد ظرفیت‌های ایجاد‌شده در دهه‌های گذشته هم از میان برود و روند توسعه این صنعت در افغانستان با دشواری‌های جدی روبرو شود. 

در کنار ناامنی، ضعف زیرساخت‌های فنی و اقتصادی و نبود چارچوب‌های حقوقی شفاف نیز از عوامل اصلی عقب‌‌ماندگی این بخش در افغانستان به‌ شمار می‌رود. استخراج منابع نفت و گاز به سرمایه‌ گذاری کلان، فناوری پیشرفته و نیروی انسانی متخصص نیاز دارد، اما در حاکمیت مجدد طالبان، که با انحصار قدرت و انزوای بین‌المللی همراه است، بهره‌ برداری از این منابع همچنان با چالش‌های جدی مواجه است. 

از طرفی به‌ دلیل آنکه رژیم طالبان، حکومتی برآمده از خواست عمومی مردم این کشور نیست، بخشی از شهروندان افغانستان به استخراج ذخایر نفت و گاز، به‌ عنوان سرمایه‌های ملی، دیدگاه انتقادی دارند. رژیم طالبان هم میزان عواید حاصل از استخراج معادن و منابع زیرزمینی را به‌ صورت شفاف اعلام نمی‌کند و مشخص نیست این درآمدها چگونه و در چه بخش‌هایی مصرف می‌شوند. در چنین شرایطی، گسترش استخراج نفت و گاز در افغانستان می‌تواند به تقویت پایه‌های اقتصادی رژیم طالبان منجر شود. 

حوزه‌های نفتی افغانستان 

تاکنون پنج حوزه نفتی در افغانستان شناسایی شده است: حوزه آمودریا، افغان‌ــ‌تاجیک، تیرپل هرات، کتواز در پکتیکا و هلمند. حوزه‌های آمودریا و افغان‌ــ‌تاجیک در شمال افغانستان بزرگ‌ترین این ذخایر را در اختیار دارند و به همین دلیل طالبان بر استخراج این دو حوزه تمرکز کرده‌اند.   

مسئولان وزارت معادن و نفت رژیم طالبان اخیرا ادعا کرده‌اند که یک شرکت افغان برای سرمایه‌گذاری ۶۰ میلیون دلاری به منظور استخراج نفت حوزه تیرپل هرات، هم‌مرز با ایران، اعلام تمایل کرده است.   

بر اساس تخمین وزارت معادن و نفت حکومت پیشین افغانستان، ظرفیت میدان‌ها و چاه‌های نفت افغانستان حدود ۱.۶ میلیارد بشکه نفت خام است. 

افغانستان سالانه به حدود سه میلیون تن نفت نیاز دارد که بخش عمده این نیاز را از کشورهای ایران، ترکمنستان و سایر کشورهای آسیای میانه تامین می‌کند. با این حال، رژیم طالبان تاکید دارد که میزان استخراج نفت را افزایش دهد تا هرچه زودتر درآمد خود را بالا ببرد.   

استخراج نفت در افغانستان در مقایسه با بسیاری از منابع معدنی و زیرزمینی دیگر آسان‌تر است و پالایشگاه‌های خصوصی موجود هم قادرند نفت را تصفیه و به بازار عرضه کنند. به همین دلیل، رژیم طالبان  برای استخراج نفت افغانستان تلاش‌های گسترده‌ای انجام می‌دهد. 

شفیع اعظم، رئیس روابط اقتصادی وزارت خارجه طالبان، می‌گوید در حال حاضر تنها ۱۵.۷ درصد نفت مصرفی افغانستان از داخل تامین می‌شود، اما بر اساس برنامه‌های جدید استخراج نفت، تولید داخلی در آینده نزدیک افزایش خواهد یافت و انتظار می‌رود ۲۹.۷ درصد نفت مصرفی بازار داخلی از منابع داخلی تامین شود.

بر اساس آمار رژیم طالبان، افغانستان در حال حاضر سالانه حدود سه میلیون تن نفت از کشورهای مختلف وارد می‌کند و رژیم طالبان در نظر دارد استخراج از میدان‌های نفتی این کشور را افزایش دهد. 

بنا بر اطلاعیه روز سه‌شنبه (۸ اردیبهشت) وزارت معادن و نفت طالبان، بررسی حدود ۴۰۰ کیلومتر از منطقه زمردسای طی شش ماه گذشته به کشف نشانه‌های جدید نفت و گاز منتهی و تاکنون در مجموع ۱۲ چاه در منطقه زمردسای کشف شد که اینک روزانه ۵۰۰ مترمکعب نفت خام از پنج چاه این منطقه استخراج می‌شود. این اطلاعیه تاکید می‌کند که تمام امور استخراج نفت منطقه زمردسای را مهندسان افغان انجام می‌دهند.

ملا عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی نخست‌‌وزیر طالبان، در مراسم افتتاح  استخراج نفت از منطقه زمرد‌سای، با چرخاندن شیر کنترل خط لوله نفت در منطقه زمردسای حوزه نفتی آمودریا، جریان نفت خام از چاه به سمت مخزن را هدایت کرد. زمردسای بخشی از حوزه نفتی آمودریا، یکی از بزرگ‌ترین حوزه‌های نفتی افغانستان در شمال این کشور، به شمار می‌رود.   

حوزه نفتی آمودریا شامل قشقری، انگوت، آق‌دریا، زمردسای و بازار خمی با مساحتی حدود چهار هزار و ۵۰۰ کیلومترمربع، بخش‌هایی ازاستان‌های سرپل، جوزجان و فاریاب افغانستان را در برمی‌گیرد و از بزرگ‌ترین حوزه‌های نفتی افغانستان است.

دولت حامد کرزی، رئیس‌‌جمهوری پیشین افغانستان، سال ۲۰۱۱ برای استخراج این حوزه نفتی با یک شرکت چینی قرارداد امضا کرد، اما به دلایل مختلف، از جمله افزایش ناامنی ناشی از حملات طالبان، اجرای این قرارداد پیشرفت چشمگیری نداشت. سپس رژیم طالبان با انعقاد قراردادی با یک شرکت چینی به نام «افچین» به مدت ۲۵ سال، استخراج حوزه نفتی آمودریا را به این شرکت واگذار کرد و در ژوئن ۲۰۲۳ روند استخراج نفت در منطقه قشقری آغاز شد. 

طالبان ادعا کردند که این شرکت در سال نخست حدود ۱۵۰ میلیون دلار در این حوزه سرمایه‌‌گذاری خواهد کرد اما در ژوئن ۲۰۲۵ این قرارداد را به دلیل «تخطی مکرر» شرکت چینی لغو کردند. همایون افغان، سخنگوی وزارت معادن و نفت رژیم طالبان، در آن زمان گفت که شرکت افچین بارها مفاد قرارداد را نقض و در اجرای آن کوتاهی کرد.   

بر اساس براوردهای طالبان، ظرفیت این حوزه نفتی حدود یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون بشکه نفت است و استخراج آن می‌تواند سالانه تا ۲۸۰ میلیون دلار برای افغانستان درآمد ایجاد کند.

بر اساس قرارداد یادشده، تمام مراحل پالایش نفت خام باید در داخل افغانستان انجام می‌شد. نفت استخراج‌‌شده از آمودریا چندین نوبت در پالایشگاه‌های داخلی افغانستان تصفیه شد. این پالایشگاه‌ها را پیش‌تر چندین واردکننده بزرگ محصولات نفتی احداث کرده بودند. آن‌ها نفت خام را از کشورهای منطقه وارد و سپس در داخل افغانستان پالایش می‌کردند، اما با آغاز استخراج نفت خام از حوزه آمودریا، این پالایشگاه‌ها به استفاده از نفت خام داخلی روی آوردند.   

وزارت معادن و نفت رژیم طالبان پس از فسخ قرارداد استخراج نفت آمودریا، چندین نوبت نفت خام به فروش رساند. این وزارتخانه پنج ماه قبل اعلام کرد که ۱۸ هزار تن نفت خام منطقه قشقری در یک مزایده به ارزش ۱۰.۵ میلیون دلار و ۱۰ هزار تن نفت خام انگوت به ارزش ۴.۵ میلیون دلار به شرکت‌های داخلی فروخته شده است.   

رژیم طالبان ادعا می‌کند که ۱۸ چاه نفت در حوزه آمودریا فعال است، اما یافته‌ها نشان می‌دهد که در این مدت هیچ گزارش مستندی مبنی بر فروش مستمر نفت خام منتشر نشده است.   

در شش ماه گذشته، مقام‌های طالبان بارها از منطقه حوزه آمودریا بازدید کردند، اما در اطلاعیه‌های وزارت معادن و نفت این گروه درباره استخراج نفت از مناطق قشقری، آق‌دریا و انگوت اشاره واضحی نشده است.   

آمار وزارت معادن و نفت رژیم طالبان نشان می‌دهد که طالبان سال ۲۰۲۵، در مجموع ۶۰ هزار تن نفت خام به فروش رساندند که به گفته سخنگوی این وزارتخانه، بخش عمده آن نفت حوزه آمودریا بود.