خط لوله «پترولاین» عربستان سعودی که حدود چهار دهه پیش و در سایه یک بحران منطقهای و تهدید اختلال در جریان نفت و گاز از تنگه هرمز ساخته شد، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است و در شرایط کنونی به کاهش فشار بر بازارهای جهانی انرژی کمک میکند.
به نوشته عرب نیوز، این خط لوله از شرق به غرب عربستان سعودی کشیده شده و از دو خط موازی و مجموعهای از ایستگاههای پمپاژ تشکیل شده است که نفت را تا مسافت بیش از ۱۲۰۰ کیلومتر، از میدان نفتی بقیق در استان شرقی به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل میکند.
در شرایطی که تردد از تنگه هرمز بهشدت محدود شده، گزارشها حاکی از آن است که پترولاین اکنون با حداکثر ظرفیت فعالیت میکند. شرکت آرامکو عربستان سعودی بهمحض آغاز جنگ ایران در ۲۸ فوریه، برنامه افزایش ظرفیت این خط لوله را فعال کرد و تا ۴ مارس، این خط تقریبا با ظرفیت کامل کار میکرد. نفتکشهایی که معمولا به پایانههای خلیج فارس میرفتند، به سمت دریای سرخ و بندر ینبع هدایت شدند.
با وجود انتقال روزانه حدود ۷ میلیون بشکه نفت از طریق خط لوله پترولاین، این میزان فقط بخشی از کمبود ناشی از توقف انتقال حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز را جبران میکند، رقمی که معادل حدود ۲۰ درصد تقاضای روزانه جهان است. با این حال، همین ظرفیت یکی از عوامل جلوگیری از جهش شدید و بحرانی قیمت نفت بوده است.
دسترسی به نفت از طریق حملونقل دریایی نه فقط تحت تاثیر حملات مستقیم، بلکه تحت تاثیر ترس از حملات قرار دارد. این وضعیت باعث افزایش قابلملاحظه هزینههای بیمه نفتکشها شده است. در شرایط عادی، بیمه عبور یکهفتهای از تنگه هرمز حدود ۰.۱۵ تا ۰.۲۵ درصد ارزش کشتی است، اما اخیرا این نرخ تا ۱۰ درصد افزایش پیدا کرده است. برخی گزارشها همچنین حاکی از آن است که برخی شرکتها و حتی کشورها برای عبور امن از این تنگه، با جمهوری اسلامی مذاکره کردهاند و مبالغی پرداخت میکنند.
در این میان، نقش پترولاین باعث شده است این احتمال مطرح شود که در صورت ساخت یک خط لوله دیگر و دو برابر شدن ظرفیت، وابستگی جهانی به تنگه هرمز به میزان قابلتوجهی کاهش پیدا کند. با این حال، چنین اقدامی مشکل عبور سایر کالاها از این گذرگاه را حل نخواهد کرد. گزارشهایی نیز منتشر شده است که نشان میدهد برخی کشتیهای کانتینری در نزدیکی جزیره قشم مجبور به تغییر مسیر شدهاند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
در شرایط فعلی، کمبود کالاهای دیگر ممکن است بر شرکتها و مصرفکنندگان تاثیر بگذارد، اما آنچه بیشترین تهدید را برای ثبات اقتصادی جهانی ایجاد میکند، کاهش جریان نفت است. در مقایسه با برخی پیشنهادهای مطرحشده، مانند ساخت کانالی برای دور زدن تنگه هرمز، ایجاد خط لوله جدید گزینهای سادهتر، سریعتر و کمهزینهتر به نظر میرسد. ساخت چنین کانالی مستلزم پروژهای عظیم و چند دهساله با نیاز به زیرساختهای پیچیده خواهد بود و حتی در صورت اجرا، در برابر حملات نظامی بسیار آسیبپذیر است.
البته پترولاین نیز کاملا مصون نیست. در سال ۲۰۱۹، این خط لوله هدف حملات پهپادی حوثیهای یمن قرار گرفت که به دو ایستگاه پمپاژ آسیب وارد کردند. با این حال، بهدلیل ماهیت ساختاری پترولاین، تعمیر آسیبها بهنسبت سریع انجام شد و فعالیت خط لوله پس از مدت کوتاهی از سر گرفته شد. همچنین، امکان ساخت یک خط لوله موازی پشتیبان وجود دارد تا در صورت آسیبدیدگی یکی، جریان نفت متوقف نشود.
با این حال، کارایی پترولاین به امنیت مسیرهای دریایی در دریای سرخ نیز وابسته است. تهدید حملات حوثیها همچنان یکی از نگرانیهای اصلی شرکتهای نفتی، کشتیرانی و بیمه است. در صورت گسترش درگیریها به دریای سرخ، این مسیر نیز ممکن است به نقطه بحرانی تبدیل شود. در گذشته، حملات حوثیها باعث تغییر مسیر کشتیها به دور آفریقا و افزایش هزینه و زمان حملونقل شد و بر درآمد مصر از کانال سوئز نیز تاثیر گذاشت.
در صورت مسدود شدن تنگه بابالمندب، نفتکشها برای رسیدن به بندر ینبع باید مسیرهای بسیار طولانیتری را طی کنند که هزینه و زمان سفر را بهشدت افزایش میدهد. چنین شرایطی میتواند قیمت انرژی را دوباره افزایش دهد. علاوه بر این، کانال سوئز نیز بهعنوان یکی دیگر از گلوگاههای مهم حملونقل، سابقه بسته شدن در دورههای مختلف تاریخی را دارد.
پترولاین در دهه ۱۹۸۰ و در جریان «جنگ نفتکشها» میان ایران و عراق ساخته شد، دورهای که صدها کشتی هدف حمله قرار گرفتند. این خط لوله در پاسخ به آن تهدیدها شکل گرفت و اکنون نیز در شرایط مشابهی نقش حیاتی ایفا میکند.
در کنار پترولاین، طرحهای دیگری نیز مطرح شده است، از جمله احداث خطوط لوله جدید از کشورهای خلیج فارس به دریای مدیترانه و از طریق اسرائیل. با این حال، تحقق چنین طرحی به ملاحظات سیاسی و منطقهای گستردهای وابسته است.
از نظر تاریخی، عربستان سعودی پیشتر نیز تجربه ایجاد خط لوله ترانسعربی موسوم به «تپلاین» را داشته است که از سال ۱۹۵۰ نفت را از شرق عربستان سعودی به لبنان منتقل میکرد. این خط لوله تا دهه ۱۹۹۰ فعال بود و نقش مهمی در تامین انرژی اروپا ایفا کرد، اما با ظهور نفتکشهای بزرگتر از رده خارج شد. این پروژه علاوه بر انتقال نفت، به توسعه مناطق شمالی عربستان سعودی و ایجاد جوامع جدید نیز کمک کرد.
دوره فعالیت تپلاین با وقفههایی ناشی از جنگهای منطقهای همراه بود و در نهایت در سال ۱۹۹۰ بهطور کامل تعطیل شد. با این حال، زیرساختها و مسیر آن همچنان وجود دارد و اکنون بهعنوان میراثی صنعتی مورد توجه قرار گرفته است.
این موضوع که آیا تپلاین واقعا میتواند به بهرهبرداری بازگردد یا خیر هنوز محل بحث است، اما تپلاین و پترولاین نشان میدهند که عربستان سعودی تا چه اندازه در شرایط فشار میتواند نوآورانه عمل کند و شاید راهحلهای دائمی برای گلوگاههای مشکلساز هرمز و بابالمندب ارائه دهد.
