در حالی که افغانستان طی سالهای اخیر با خشکسالیهای پیدرپی، افت سطح آبهای زیرزمینی و کاهش بارندگی مواجه است، تازهترین دادههای رسمی نشان میدهد بخش باغداری در این کشور رشدی کمسابقه داشته است. بر اساس «گزارش نقشهبرداری باغها و تاکستانها ۱۴۰۴» اداره ملی احصائیه و معلومات (سازمان ملی آمار و اطلاعات) مجموع باغها و تاکستانهای افغانستان در سال ۱۴۰۴ به ۳۵۷ هزار و ۹۹۲ هکتار رسید که در مقایسه با سال ۱۳۹۰، افزایشی چشمگیر را نشان میدهد.
طبق این گزارش، مساحت باغها از حدود ۱۱۷ هزار و ۶۴۴ هکتار در سال ۱۳۹۰ به ۲۵۷ هزار و ۹۸۴ هکتار در سال ۱۴۰۴ و منطقه تحت پوشش باغها هم ۱۴۰ هزار هکتار یا حدود ۱۱۹ درصد افزایش یافته است. سطح تاکستانها نیز از ۸۲ هزار و ۴۵۰ هکتار به ۱۰۰ هزار و ۸ هکتار رسید که بیانگر رشد حدود ۲۱ درصدی است.
تصویر ماهواره از افزایش ساحه باغها و تاکستانها-https://www.nsia.gov.af/library
این آمار بیانکننده تغییر تدریجی الگوی زراعت و کشاورزی در افغانستان است، با این حال هشدارهای سازمان ملل متحد و سازمانهای ناظر بر تغییرات اقلیمی در مورد بحران آب در افغانستان، درباره پایداری منابع آب در این کشور پرسشهایی جدی به میان میآورد.
افغانستان کشوری کمآب است که اقتصاد روستایی آن بهشدت به منابع آبی وابسته است. در همین گزارش آمده که در سال ۱۴۰۴، حدود ۲.۱ میلیون هکتار از اراضی افغانستان تحت کشت آبی بود و باغها و تاکستانها حدود ۱۷ درصد این اراضی آبی را تشکیل میدهند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
این سهم در برخی استانها بسیار بالاتر است. برای نمونه، در استان زابل بیش از ۷۰ درصد اراضی تحت کشت آبی باغ یا تاکستان است.
در شرایطی که سطح آبهای زیرزمینی در بسیاری از مناطق جنوبی و غربی افغانستان کاهش یافته و خشکسالیهای مکرر بر تولیدات زراعتی سایه انداخته، رشد باغداری که به آبیاری منظم و پایدار نیاز دارد، در مورد آینده این روند تردیدهایی ایجاد میکند. باغها و بهویژه تاکستانها، برخلاف برخی کشتهای فصلی، وابسته به آبیاری دائمیاند و درختان میوه در صورت قطع یا کاهش آب، خیلی زود از بین میروند.
در گزارش سازمان آمار افغانستان آمده است که وجود چالشهای آبی، کشاورزان در بسیاری از استانهای این کشور باغها و تاکستانهای جدید ایجاد کردهاند. بر اساس این گزارش، بیشترین مناطق باغی در استانهای زابل، ارزگان، قندهار و غزنی قرار دارد که با بیشترین میزان بحران آب برای آبیاری زمینهای کشاورزی مواجهاند و در سالهای اخیر بخشی از مناطق کشاورزی به دلیل کاهش بارندگی و خشک شدن رودها، به زمینهای بیحاصل تبدیل شدهاند.
در بخش تاکستانها، نیز قندهار با حدود ۱۹ هزار هکتار در صدر قرار دارد و پس از آن غزنی، فاریاب، کابل و هرات بیشترین سطح تاکستان را دارند.
تاکستان در شهرستان قیصار استان فاریاب-FAOAfghanistan/X
در گزارش سازمان آمار آمده است که باغها و تاکستانها نسبت به بسیاری از کشتهای سنتی مانند گندم ارزش اقتصادی بالاتری دارد و انگور تازه، کشمش، انار و بادام از محصولات صادراتی باغهای افغانستان به شمار میروند و بازارهای منطقهای برای آنها وجود دارد. در شرایط محدودیتهای اقتصادی و کاهش فرصتهای شغلی، باغداری میتواند درآمد بالاتری برای خانوارهای روستایی ایجاد کند.
همزمان، باغداری نوعی سرمایهگذاری بلندمدت تلقی میشود و کاشت درخت به معنای تعهد چند ساله به زمین است و نشان میدهد بخشی از کشاورزان به ثبات نسبی در آینده امیدوارند. در مناطق جنوبی که در دهههای گذشته با ناامنی گسترده مواجه بودند، تمرکز رشد باغها در زابل و قندهار میتواند نشانهای از تغییر تدریجی الگوی معیشت باشد.
رشد نامتوازن و تهدید پایدار بحران آب
اگرچه مجموع سطح زیر کشت باغها و تاکستانها افزایش یافته، این رشد در سراسر افغانستان یکسان نبوده است. بر اساس مقایسه ارقام سالهای ۱۳۹۰ و ۱۴۰۴، در برخی استانها رشدی چشمگیر ثبت شده است، اما در برخی دیگر کاهش نسبی دیده میشود.
گزارش نشان میدهد در مجموع حدود ۷۲ هزار و ۵۰۸ هکتار از مناطق قبلی ثبتشده باغها و تاکستانها کاهش یافته است. در مقابل، حدود ۲۳۷ هزار و هشت هکتار افزایش در بیرون از محدودههای قبلی ثبت شده است. این بدان معنا است که بخشی از توسعه باغداری در زمینهایی صورت گرفته که پیشتر در دستهبندیهای دیگر قرار داشتند.
کانال آب در استان فراه-FAOAfghanistan/X
در حالی که سازمان ملی آمار افغانستان، افزایش سطح باغها و تاکستانها را نشانی از تغییر مثبت در چشمانداز کشاورزی این کشور دانسته است، اما دادهها زنگ خطرهایی را نیز آشکار میکند. از بین رفتن بیش از ۷۲ هزار هکتار از باغها و تاکستانها میتواند ناشی از کمبود آب، تغییر کاربری زمین یا مدیریت ناپایدار باشد، اما در گزارش به این نکته اشارهای نشده است.
دادههای رسمی نشان میدهد افغانستان در یکونیم دهه گذشته تحول مهمی در ساختار زراعتی خود شاهد بوده است. باغداری و تاکستانها اکنون سهم قابلتوجهی از اراضی آبی را به خود اختصاص دادهاند و در برخی استانها به ستون اصلی اقتصاد روستایی تبدیل شدهاند، اما تشدید بحران اقلیمی، آب شدن یخچالهای طبیعی، افزایش سیل که در چند سال اخیر به تخریب باغها و تاکستانها انجامید. نبود زیرساختها و سیستم آبیاری مدرن هم از نگرانیهایی است که ممکن است به گسترش این روند آسیب بزند.
