حدود هشت ماه پس از جنگ ۱۲ روزهای که آمریکا و اسرائیل برای حمله به برنامههای هستهای و موشکی ایران همکاری کردند، واشنگتن بار دیگر در آستانه رویارویی با تهران قرار گرفته است.
موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک در مقالهای به این موضوع میپردازد و مینویسد عامل مستقیم تنشهای کنونی سرکوب اعتراضهای گسترده ماه گذشته در ایران بود که به کشته شدن هزاران نفر انجامید. دونالد ترامپ در جریان این ناآرامیها وعده حمایت از معترضان داد، و نیروهای نظامی از جمله ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن را به منطقه اعزام کرد.
نگرانیهای آمریکا فقط به این سرکوب محدود نماند. حملات مشترک آمریکا و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ برنامه هستهای جمهوری اسلامی را به میزان قابلتوجهی عقب انداخت اما از بین نبرد و بهدلیل نبود بازرسان بینالمللی، وضعیت این برنامه نامطمئنتر شد. زرادخانه و پرتابگرهای موشکی جمهوری اسلامی نیز آسیب دیدند اما نابود نشدند و حملات موشکی به اسرائیل باعث شد مقامهای اسرائیلی آن را تهدیدی وجودی بدانند. تهران همزمان اقدامهایی برای بازسازی شبکه متحدان و نیروهای نیابتیاش انجام داده، و تامین مالی حزبالله لبنان را از سر گرفته است.
پیش از اعتراضهای سراسری نیز انتظار میرفت حملات تازهای علیه جمهوری اسلامی صورت گیرد که احتمالا بر تضعیف توان موشکی متمرکز باشد؛ اکنون گمان میرود آمریکا و اسرائیل بهطور مشترک اقدام به حمله کنند و اهداف گستردهتری داشته باشند. در عین حال، مسیر دیپلماتیک نیز مطرح شده و گفته شده است جمهوری اسلامی با رعایت دو شرط توقف فعالیت هستهای و توقف کشتار معترضان میتواند از حمله جلوگیری کند.
دو گزینه آمریکا و چالشهای متعدد
چهار موضوع اصلی در مرکز گفتوگوهای احتمالی برنامه هستهای، برنامه موشکی، حمایت از گروههای نیابتی و مسائل حقوق بشری را شامل میشود. در مذاکرات برجام، تمرکز اصلی بر موضوع هستهای بود و سایر مسائل کنار گذاشته شد، اما اکنون توافقی صرفا هستهای بعید ارزیابی میشود، زیرا چنین توافقی بهعنوان عقبنشینی از حمایت از معترضان تلقی خواهد شد و احتمالا مانع درگیری منطقهای هم نخواهد شد، زیرا اسرائیل همچنان خواهان محدودسازی توان موشکی جمهوری اسلامی است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
در مقاله موسسه واشنگتن آمده است در نتیجه، دو مسیر محتمل مطرح شده است: اقدام نظامی یا توافقی گسترده که همه موضوعها را در بر گیرد. حملات هوایی بهتنهایی اهداف مربوط به برنامه هستهای را محقق نمیکند، زیرا بخش عمده اورانیوم غنیشده احتمالا در تونلهای مستحکم یا زیر آوار پنهان شده و رسیدگی به آن نیازمند حضور میدانی، بازرسی، یا دخالت طرفی دیگر است. حتی حمله مستقیم به رهبران جمهوری اسلامی نیز تضمینی برای تغییر حکومت یا روی کار آمدن دولتی مطلوب آمریکا نخواهد بود.
از سوی دیگر، توافق جامع نیز دشوار تلقی میشود، زیرا مستلزم کنار گذاشتن سرکوب داخلی، برنامه موشکی، شبکههای منطقهای و برنامه هستهای است؛ اقدامی که بهمعنای تغییر اساسی در راهبرد امنیتی جمهوری اسلامی خواهد بود. با وجود تضعیف حکومت، نشانهای از آمادگی برای چنین تغییری دیده نمیشود.
گزینه تغییر رژیم نیز مطرح است. اما در صورتی که برنامهای عملی برای دستیابی به این هدف وجود نداشته باشد، تهاجم گسترده در شرایط سیاسی فعلی آمریکا واقعبینانه نیست و فشارهای غیرنظامی نیز زمانبر تلقی میشود. همچنین، اقدام آشکار با هدف تغییر رژیم ممکن است به تشدید سرکوب داخلی، تقویت موشکها و نیروهای نیابتی و حتی حرکت بهسوی سلاح هستهای منجر شود.
راه برونرفت
آمریکا اکنون از مزیتهایی برخوردار است: جمهوری اسلامی در حال حاضر احتمالا اورانیوم غنیسازی نمیکند و ممکن است بهدلیل نگرانی از حمله آمریکا یا اسرائیل از تلاش برای فرار هستهای خودداری کند. همچنین، جنگ قبلی نشان داد جمهوری اسلامی در برابر حمله آسیبپذیر است و آمریکا و اسرائیل نیز تمایل کمتری برای خودداری از حمله مستقیم دارند. نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی توان دفاع قاطع ندارند و روسیه و چین نیز تمایل آشکاری برای حمایت نشان ندادهاند. علاوه بر این، جمهوری اسلامی با چالشهای اقتصادی و سیاسی داخلی گسترده مواجه است.
موسسه واشنگتن مینویسد بر این اساس، تهدید حمله فشار لازم را اعمال میکند. در حوزه هستهای درخواست میشود جمهوری اسلامی با آژانس بینالمللی انرژی اتمی همکاری کامل داشته باشد، بازرسی و نظارت را از سر گیرد، محل بقایای مواد هستهای تاسیسات هدفگرفته را اعلام کند و زمینه انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده فراهم شود. همچنین، هرگونه تلاش برای بازسازی برنامه، حرکت بهسوی تولید سلاح یا گمراهسازی آژانس میتواند مبنای حملات بعدی باشد.
در حوزه حقوق بشر نیز اقدامهایی مانند رفع محدودیتهای ارتباطی ایجادشده در جریان اعتراضها، آزادی همه زندانیان سیاسی و توقف اعدامها و آزارهای سیاسی مطرح میشود.
درباره موشکها و نیروهای نیابتی، از کشورهایی مانند ترکیه، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و مصر خواسته میشود درباره محدودیتهایی در اندازه، برد و ترکیب زرادخانه موشکی و حمایت از نیروهای شبهنظامی غیردولتی با تهران مذاکره کنند، در حالی که آزادی عمل اسرائیل حفظ شود و در صورت تمایل به توقف حملات، نگرانیهای اسرائیل مدنظر قرار گیرد. دولت ترامپ همچنین باید به شرکای منطقهای یادآوری کند که امتناع از عادیسازی روابط با اسرائیل توانایی آنها برای تاثیرگذاری بر تصمیمهای اورشلیم و میانجیگری برای صلح منطقهای را کاهش میدهد.
در پایان مقاله آمده است آنچه دولت ترامپ نباید در هیچیک از مذاکرات انجام دهد کاهش تحریمها در قبال امتیازدهی جمهوری اسلامی بر اساس الگوی برجام است و آمریکا باید روشن کند که مسئولیت جلوگیری از درگیری بر عهده جمهوری اسلامی است.
