پس از آنکه دبیرکل خانه پرستار ایران خبر داد که «بسیاری از بیماران به دلیل کمبود یا نبود پرستار، جانشان را از دست می‌دهند»، حالا گزارش رسانه‌های داخلی ایران نشان می‌دهد بیمارانی که روزی با کیسه‌های پر از دارو از داروخانه‌ها بیرون می‌آمدند، اکنون ناامید و دست‌خالی به خانه بازمی‌گردند و آنچه مقام‌های وزارت بهداشت دولت مسعود پزشکیان از «تامین ۹۰ درصدی ارز دارویی» می‌گویند، با واقعیت قفسه‌ خالی داروخانه‌ها، افزایش شدید قیمت‌ها و توان مالی رو‌به‌افول مردم هیچ نسبتی ندارد.

با وجود آنکه ایالات متحده و کشورهای اروپایی دارو را در فهرست کالاهای تحریمی جمهوری اسلامی ایران قرار ندادند، وضعیت قیمت و موجودی بسیاری از داروهای حیاتی در ایران در سال‌های اخیر پیوسته بحرانی‌تر شده است.

این بحران در شرایط فعلی از سطح داروهای خاص فراتر رفته و بسیاری از داروهای عمومی و مکمل‌های حیاتی را هم در برگرفته است. رئیس سازمان غذا و دارو سال گذشته وعده داد که افزایش قیمت دارو چشمگیر نخواهد بود، اما امروزه کارشناسان از رشد سرسام‌آور قیمت‌ها و کمبود گسترده دارو سخن می‌گویند و آمارهای رسمی و میدانی نیز این بحران را تایید می‌کنند.

به گفته نمایندگان مجلس، پس از تصمیم دولت جمهوری اسلامی برای حذف ارز دولتی و ترجیجی دارو، قیمت این کالای حیاتی تا ۴۰۰ درصد افزایش یافت و بر اساس نظرسنجی‌ها، «از هر ۱۰ مراجعه‌کننده به داروخانه، سه نفر دست خالی بازمی‌گردند».

در همین حال، بسیاری از مکمل‌های حیاتی نظیر امگا۳، ویتامین ب ۱۲ یا مکمل‌های تقویتی که در پیشگیری از سوءتغذیه نقش مهمی دارند، هم نه‌تنها تحت پوشش بیمه نیستند، بلکه قیمتشان نیز چند برابر شده است. برای مثال، قیمت آمپول ویتامین ب ۱۲ تنها در مدت کوتاهی بیش از ۲۲۸ درصد بالا رفته است.  این در حالی است که بر اساس آمار رسمی وزارت بهداشت جمهوری اسلامی ایران، از هر سه مرگ در کشور، یک مورد به مشکلات مرتبط با سوءتغذیه بازمی‌گردد.

البته بحران دارویی ایران تنها در مدیریت ضعیف، فساد ساختاری یا حذف ارز ترجیحی ریشه ندارد و سیاست‌های جنگ‌طلبانه، هسته‌ای و موشکی علی خامنه‌ای و جمهوری اسلامی هم که ایران را در معرض سخت‌ترین تحریم‌های بانکی و مالی جهان قرار داده‌اند، در این روند بسیار تاثیرگذار بوده‌اند. به‌ویژه در ماه‌های اخیر که با فعال شدن مکانیسم ماشه، جمهوری اسلامی منابع ارزی خود را به صورت گسترده برای خرید تسلیحات و حمایت از گروه‌های نیابتی مصرف می‌کند.

با وجود این جمهوری اسلامی همچنان بر امتناع از شرکت در مذاکرات هسته‌ای به منظور رفع تحریم‌ها اصرار دارد و در این شرایط هم به جای تخصیص منابع محدود خود به حوزه‌ سلامت و رفاه اجتماعی، بخش عمده‌ای از درآمدهای کشور را صرف برنامه‌های موشکی، شبه‌نظامیان خارجی، نهادهای حکومتی و حوزه‌های دینی می‌کند.

روزنامه اعتماد نیز اخیرا گزارش داده که فعال شدن مکانیسم ماشه در تراکنش‌های بانکی و بیمه‌ای شرکت‌های دارویی اختلال جدی ایجاد کرده است. مجتبی سرکندی، فعال صنعت دارو، در گفتگو با این روزنامه هشدار داده است که با ادامه این وضعیت، توقف خطوط تولید و کمبود شدید دارو تا پایان سال «اجتناب‌ناپذیر» خواهد بود. به گفته او، تحریم‌های بانکی و ارزی، زمان و هزینه تامین مواد اولیه را چند برابر کرده و بسیاری از شرکت‌ها را به آستانه تعطیلی رسانده است.

این در حالی است که علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه و مسعود پزشکیان، رئيس‌جمهوری، بسیاری دیگر از مقام‌های ارشد نظام ایران طی هفته‌های اخیر، میزان تاثیر مکانیسم ماشه و بازگشت تمامی تحریم‌های سازمان ملل متحد بر اقتصاد جمهوری اسلامی را «بسیار ناچیز» ارزیابی کرده بودند.

علی خامنه‌ای ۲۱ تیر ۱۳۹۱ نیز مدعی شد که «ما در مقابل تحریم‌ها واکسینه شده‌ایم و تحریم به ما ضربه نمی‌زند». او در روز ۱۹ دی ۱۳۸۴ نیز ادعا کرد: «پس از ماجرای سفارت آمریکا، وقتی ما را تحریم کردند، امام اظهار خوش‌وقتی کردند و گفتند بهتر! حق با ایشان بود و ما بر اثر تحریم به خود آمدیم و تحرک پیدا کردیم. حالا هم همین‌طور است. با این حرف‌ها ملت ایران را تهدید می‌کنند. آیا این تهدید فایده‌ای دارد؟»

داروهای معمولی هم کمیاب شده‌اند

این روزها بحران دارو در ایران فقط به افزایش قیمت‌ها محدود نمی‌شود و کمبود شدید دارو هم به معضلی جدی تبدیل شده است. طبق آمارهای مجلس، در دو سال اخیر، حدود ۱۵۰ تا ۱۶۵ داروی حیاتی در وضعیت کمیاب یا غیرقابل تامین بوده‌اند و در بسیاری از داروخانه‌ها، داروهای پرمصرف نظیر داروهای کلیوی، مکمل‌های تقویتی، انسولین و داروهای هورمونی به‌سختی یافت می‌شوند. حتی مکمل‌هایی مانند کتالوگ یا قرص موتا که جزو مکمل‌ها و داروهای معمولی اما حیاتی محسوب می‌شوند، هم در بسیاری از داروخانه‌ها موجود نیستند.

از سوی دیگر، قاچاق معکوس دارو نیز بحران را تشدید کرده است. به دلیل ارزان‌تر بودن دارو در ایران نسبت به کشورهای همسایه، بخشی از داروها به افغانستان، عراق و سایر کشورها قاچاق می‌شود. بر اساس گزارش ایرنا، میزان قاچاق معکوس دارو در ایران تا شش ماه قبل، حدود پنج هزار میلیارد تومان براورد شده بود؛ آنچه باعث می‌شود آمارها درباره میزان مصرف دارو در ایران دقیق نباشد و داروهای تولیدی به جای بیماران ایرانی به بازارهای خارجی سرازیر شود.

در کنار همه این مشکلات، احتکار و ضعف در زنجیره توزیع نیز شرایط را بدتر کرده است. تنها چند روز پیش، یک انبار بزرگ و غیرمجاز دارو در خرم‌آباد کشف و پلمب شد. پیش از آن، نیز گزارش‌های مشابهی از احتکار دارو و عرضه محدود آن برای بالا بردن قیمت‌ها در شهرهای مختلف منتشر شده بود.

بحران دارو در ایران اکنون به جایی رسیده که برای بسیاری از بیماران، انتخاب میان دارو و نان، به واقعیت تلخ زندگی تبدیل شده است و سالمندان و مبتلایان به بیماری‌های مزمن نخستین قربانیان این شرایط‌ند؛ یعنی همان کسانی که دولت و رهبر جمهوری اسلامی مدعی «حمایت» از آن‌ها هستند.

احمدی، یک پزشک متخصص، به وب‌سایت فرارو می‌گوید: «وقتی بیماران به دلیل ناتوانی مالی درمان را قطع می‌کنند، بیماری تشدید می‌شود و هزینه‌های بستری و درمان پیچیده‌تر بالا می‌رود و در نهایت نظام سلامت با بحرانی مضاعف روبرو می‌شود.»

حتی قیمت واکسن آنفلوانزا که در آغاز فصل سرما یک داروی حیاتی محسوب می‌شود، در این شرایط به‌شدت افزایش یافته است. طبق گزارش ایلنا، قیمت واکسن آنفلوانزای فرانسوی در برخی داروخانه‌ها به حدود دو میلیون تومان رسیده است، در حالی که نوع هلندی آن نزدیک به ۹۰۰ هزار تومان فروخته می‌شود. این در حالی است که طبق قانون، این واکسن‌ها باید با قیمت مصوب و از طریق شبکه رسمی توزیع شوند، اما آشفتگی بازار دارو و ضعف نظارت بازار سیاه به وجود آورده است.