در روزهای پیش و پس از آغاز «عملیات انزوای اقتصادی» ایالات متحده علیه جمهوری اسلامی ایران، مقام‌های تهران با ادامه لفاظی‌ها و رجزخوانی‌ها تأکید داشتند که توان مقاومت در برابر تحریم‌های گسترده‌تر را دارند. در میان آنها، افرادی از جمله محمدباقر قالیباف، رئیس‌ مجلس شورای اسلامی، بارها با انتشار پیام‌هایی در شبکه اجتماعی اکس تأکید کرد که با تحت فشار گذاشتن اقتصاد ایران، این آمریکا خواهد بود که دچار سقوط اقتصادی می‌شود نه ایران.

با این حال، تنها چند روز پس از آغاز کارزار جدید دولت ترامپ، شواهد موجود از واقعیت‌های دیگری حکایت دارند و سقوط ارزش پول ملی به رکورد بی‌سابقه‌ای رسیده است. روز شنبه چهاردهم شهریور، نرخ دلار آمریکا در بازار آزاد به رقم ۲۲۵ هزار تومان رسید. همزمان، دیگر ارزهای عمده نیز در سطوح بالایی معامله شدند از جمله یورو که به قیمت ۲۶۱ هزار و ۴۴۰ تومان، پوند به ۳۰۵ هزار و ۷۶۰ تومان و درهم به ۶۱ هزار و ۷۶۰ تومان رسید. سکه امامی هم روز شنبه روند صعودی را ادامه داد و به ۲۳۷ میلیون تومان رسید.

در عین حال، همزمان با فشارهای اقتصادی و تورم در ایران، در روزهای اخیر شهروندان با دشواری بیشتری برای تهیه بنزین روبه‌رو شده‌اند و گزارش‌ها از تشکیل صف‌های طولانی و تعطیلی برخی جایگاه‌های سوخت حکایت دارد. کاهش واردات و اختلال در توزیع سوخت نیز نگرانی‌ها درباره تشدید کمبود بنزین در ایران را افزایش داده است.

این شواهد نشان می‌دهد که برخلاف ادعای مقام‌های تهران درباره خودکفایی و توان مقابله با تحریم‌ها، حلقه انزوای اقتصادی و ناتوانی از انواع تبادلات تجاری بر دور گردن حکومت ایران روزبه‌روز تنگ‌تر می‌شود.

در تازه‌ترین نمونه از اعمال فشار بر تهران، پس از تحریم بانک مصر دوبی در روزهای گذشته، وزارت خزانه‌داری آمریکا روز جمعه اعلام کرد بانک گلدن گلوبال مستقر در ترکیه و دو شرکت تابعه آن را در چارچوب «عملیات طرد اقتصادی» تحریم کرده است. به گفته وزارت خزانه‌داری آمریکا، این بانک ده‌ها میلیون دلار تراکنش مرتبط با نیروی قدس را تسهیل کرده و دسترسی جمهوری اسلامی ایران به خدمات بانکداری کارگزاری برای انتقال بین‌المللی پول را فراهم کرده است.

بر اساس بیانیه وزارت خزانه‌داری آمریکا، بانک گلدن گلوبال با هدف انتقال درآمدهای نفتی ایران از چین به ترکیه تأسیس شده بود تا این منابع مالی در آنجا به پول نقد و طلا تبدیل شوند. این وزارتخانه همچنین این بانک را به ارائه آگاهانه خدمات بانکداری کارگزاری به مؤسسات مالی ایرانی و تسهیل تراکنش‌ها از طریق حساب‌های تحت کنترل نیروی قدس و نیروهای نیابتی آن متهم کرد.

دو شرکت «گلدن گلوبال پرتفوی ینتیمی» و «گلدن گلوبال وارلیک کیرالاما» نیز به دلیل مالکیت یا کنترل آنها از سوی بانک گلدن گلوبال تحریم شدند. این تحریم‌ها بر اساس فرمان اجرایی ۱۳۹۰۲ آمریکا اعمال شده‌اند.

خبرگزاری رویترز به نقل از این بانک اعلام کرد که این نهاد به قوانین بانکی داخلی و بین‌المللی و الزامات مربوط به رعایت مقررات پایبند بوده است و برای احقاق حقوق قانونی خود اقدام خواهد کرد. با این حال، این اقدام ایالات متحده هشداری جدی به مجاری مالی ایران در ترکیه، عراق و دوبی به شمار می‌رود؛ کشورهایی که تهران برای دور زدن تحریم‌ها روی صرافی‌ها و مؤسسات مالی آنها حساب ویژه‌ای باز کرده بود، اما اکنون با مانعی اساسی مواجه شده است.

وزارت خزانه‌داری به تمام این نهادها و بانک‌های دیگر در جهان هشدار داده است که مؤسسات مالی خارجی که آگاهانه تراکنش‌های مهم مرتبط با افراد یا نهادهای تحریم‌شده را انجام دهند یا تسهیل کنند، ممکن است با تحریم‌های ثانویه و محدودیت دسترسی به حساب‌های کارگزاری در آمریکا مواجه شوند.

اسکات بسنت همچنین با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی اکس اعلام کرد که اتحادیه اروپا رسما به عملیات «طرد اقتصادی» علیه رژیم ایران پیوسته است، اقدامی که تبادلات مالی و تجاری جمهوری اسلامی ایران را بیش از پیش دشوار خواهد کرد.

بسنت نوشت ایالات متحده در کنار متحدانش تلاش می‌کند مانع استفاده رژیم ایران از نظام مالی جهانی برای تأمین هزینه برنامه هسته‌ای، برنامه‌های تسلیحاتی و نیروهای نیابتی تروریستی شود. او افزود: «تا زمانی که همه شریان‌های مالی باقی‌مانده قطع نشوند، متوقف نخواهیم شد.»

کمیسیون اروپا نیز در بیانیه‌ای اعلام کرد این اتحادیه از افزایش فشار اقتصادی بر ایران، از جمله در چارچوب عملیات «طرد اقتصادی» به رهبری آمریکا، استقبال می‌کند. در این بیانیه آمده است که اتحادیه اروپا همکاری با آمریکا، دیگر اعضای گروه هفت و شرکای بین‌المللی را برای ادامه فشار بر ایران دنبال خواهد کرد.

بسنت همچنین در پیام دیگری با انتشار تصویری گرافیکی، از کارآمدی محاصره دریایی آمریکا و مسدود شدن شریان صادراتی ایران خبر داد و تأکید کرد که از زمان اعمال مجدد محاصره دریایی از سوی ایالات متحده، هیچ محموله نفت خامی از ایران نتوانسته است از مسیر تنگه هرمز به مقصد چین عبور کند.

بسنت با اشاره به انباشت نفت خام در شناورهای سرگردان در تنگه هرمز خاطرنشان کرد که ایران امکان تجدید ذخایر خود در آب‌های بین‌المللی را ندارد. او تصریح کرد که با نفتِ بلاتکلیف، پر شدن ظرفیت ذخایر و افت درآمدها، شریان حیاتی صادرات ایران در آستانه قطع کامل قرار گرفته است.

این شرایط سبب شده تحلیلگران این پرسش را مطرح کنند که آیا اقتصاد ایران در درازمدت قدرت تاب‌آوری در برابر عملیات انزوای اقتصادی، گسترش تحریم‌ها و ناتوانی از صادرات نفت و تبادلات جهانی را خواهد داشت؟ پاسخ این پرسش منفی است.

مهدی پازوکی، اقتصاددان، یکی از کارشناسانی است که در گفتگو با فرارو با هشدار درباره پیامدهای تداوم رویارویی نظامی، کاهش درآمدهای نفتی و کسری شدید بودجه اعلام کرد که در صورت برطرف نشدن مشکلات بنیادین، اقتصاد کشور به سمت ابرتورم حرکت خواهد کرد و تورم سالانه ممکن است از ۶۰۰ درصد فراتر برود.

به گزارش فرارو، پازوکی گفت اقتصاد ایران هم‌اکنون با یکی از بالاترین نرخ‌های تورم مزمن در جهان روبه‌رو است و اگر صادرات نفت به سمت صفر حرکت کند و مشکلات تأمین بودجه برطرف نشود، زمینه حرکت به سوی ابرتورم فراهم خواهد شد.

او با رد ادعای عبدالناصر همتی مبنی بر ناممکن بودن وقوع ابرتورم تأکید کرد که در صورت توقف کامل صادرات نفت و جبران هزینه‌ها از مسیر خلق پول، ارزش ریال به شکلی بی‌سابقه سقوط خواهد کرد و شرایطی شبیه به بحران‌های اقتصادی ونزوئلا و آرژانتین رقم خواهد خورد.

خبرگزاری رویترز هم در گزارشی با اشاره به وخامت اوضاع اقتصادی ایران نوشت که متوسط دستمزد ماهانه کمتر از یک‌سوم هزینه‌های اولیه خانوار را پوشش می‌دهد. این درحالی است که تحریم‌های ثانویه دسترسی ایران به دلار برای واردات و تأمین مالی خارجی را محدود کرده‌اند. از سوی دیگر، امارات متحده عربی تجارت و مبادلات مالی با ایران را متوقف کرده و یکی از مراکز اصلی تجاری ایران را مختل کرده است.

تهران می‌گوید همچنان ده‌ها میلیون بشکه نفت در نفتکش‌هایی خارج از منطقه محاصره ذخیره کرده که قادر به فروش آنهاست. اما به گفته یکی از مقام‌هایی که با رویترز گفتگو کرده، تحریم‌های جدید باعث شده واسطه‌ها یا عقب‌نشینی کنند یا در ازای انجام معاملات پول بیشتری مطالبه کنند.

سه مقام ارشد ایرانی به رویترز گفتند کارزار آمریکا برای وارد آوردن فشار بر اقتصاد ایران از طریق مسدودسازی صادرات نفت و مقابله با دور زدن تحریم‌ها، شرایط را بیش از پیش برای تهران دشوار کرده است. یکی از این مقام‌ها گفت ایران تنها برای حدود دو ماه بنزین ذخیره دارد؛ سوختی که به رغم تولید بالای نفت خام، به علت محدودیت ظرفیت پالایشگاهی ناگزیر باید از طریق واردات تأمین شود.

این منابع گفتند اگرچه حاکمان ایران طی چند دهه توانسته‌اند تحریم‌ها را دور بزنند، اقدامات اخیر آمریکا آنها را در موقعیت بسیار شکننده‌ای قرار داده است و راه‌های باقی‌مانده برای تأمین ارز خارجی یا خرید کالا به‌شدت محدود شده‌اند. سه منبع ارشد ایرانی گفتند این تلاش‌ها باعث شده استفاده از شبکه‌های موجود ایران برای دور زدن تحریم‌ها، از جمله شرکت‌های صوری، نفتکش‌های ثبت‌نشده و قاچاق، بیش از پیش پرهزینه شود.

روز شنبه نیز وال‌استریت ژورنال در گزارشی نوشت که گذر زمان در کارزار کنترل تنگه هرمز به زیان تهران پیش می‌رود؛ در حالی که آمریکا مانع از صادرات نفت ایران از خلیج فارس شده، کشورهای عربی منطقه با کمک واشنگتن همچنان بخش عمده‌ای از نفت خود را صادر می‌کنند.

یک مقام ارشد عرب به این روزنامه گفت زمان به سود هیچ یک از دو طرف نیست، اما فشار زمانی بر جمهوری اسلامی ایران بیشتر است، زیرا این کشور با فشار اقتصادی عظیمی روبه‌رو است. به گفته این مقام، عامل تعیین‌کننده برای آمریکا بیش از فشار اقتصادی، سیاست و افکار عمومی است.

سمیر مدنی، از بنیان‌گذاران شرکت اطلاعات دریایی تانکرترکرز، به این رسانه گفت: «محاصره ایران به اندازه محاصره آمریکا مؤثر نیست. حکومت ایران نمی‌توانند تردد را به‌طور کامل متوقف کند.»

این شرکت برآورد کرد که طی ۲۸ روز، روزانه حدود پنج میلیون بشکه نفت خام از تنگه هرمز خارج شده است که تقریبا هیچ‌کدام متعلق به جمهوری اسلامی ایران نبوده است.

همزمان با این تحولات، راه‌آهن ایران از توقف انتقال ریلی کالاهای چین و روسیه به ایران خبر داد و دلیل آن را تبعیت ترکمنستان و قزاقستان از تحریم‌های جدید آمریکا عنوان کرد.

بر اساس اعلام راه‌آهن ایران، ترکمنستان و قزاقستان در پی تشدید فشارهای تحریمی واشنگتن، محدودیت‌هایی برای عبور محموله‌های ریلی با مقصد ایران اعمال کرده‌اند، موضوعی که مسیرهای زمینی و ریلی برای انتقال کالا از چین و روسیه به ایران را با اختلال مواجه می‌کند.

اهمیت این موضوع از آنجاست که ایران طی سال‌های اخیر تلاش کرده با توسعه راهروهای ریلی، بخشی از تجارت خود با چین، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی را از مسیر زمینی انجام دهد. یکی از مسیرهای مهم، شبکه‌ای است که از چین به آسیای مرکزی، ترکمنستان و در نهایت از مرز سرخس وارد ایران می‌شود. مسیرهای دیگری نیز از قزاقستان، ترکمنستان و روسیه به شبکه ریلی ایران متصل می‌شوند.

تحریم‌های جدید آمریکا نیز دامنه وسیعی از شبکه‌های مالی و لجستیکی مرتبط با ایران را هدف قرار داده‌اند؛ همزمان واشنگتن در ماه‌های اخیر بر به‌کارگیری تحریم‌های ثانویه برای اعمال فشار بر طرف‌های تجاری خارجی همکار با تهران تأکید کرده است.