دریای خزر به تازه‌ترین منطقه‌ تحت تاثیر تنش‌های فزاینده میان حکومت ایران و دشمنانش تبدیل شده است، موضوعی که به‌ویژه به‌دلیل نقش این دریا در گسترش روابط ایران و روسیه اهمیت پیدا کرده است.

به گزارش سی‌ان‌ان، اوکراین روز شنبه اعلام کرد دو شناور روسی حامل محموله‌های نظامی را در دریای خزر هدف حمله پهپادی قرار داده‌ است. بنا بر اعلام کی‌یف، هر دو شناور از ایران به مقصد یکی از بنادر روسیه در حرکت بودند. 

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، در اکس نوشت اهداف حمله «کشتی‌هایی که در انتقال محموله‌های نظامی از ایران نقش داشتند و همچنین یک ناو جنگی» بوده‌اند. سرویس امنیتی اوکراین بعدا اعلام کرد شناور جنگی که هدف قرار گرفت یک قایق موشک‌انداز روسی بوده است.

ایران اعلام کرد یکی از کشتی‌های تجاری‌ حامل محموله آهن هدف قرار گرفته است و یک ملوان کشته و سه نفر دیگر زخمی شده‌اند. ایران نام این کشتی را اعلام نکرد، اما گفت از بندر آستراخان روسیه به مقصد بندر انزلی در حرکت بوده است. هادی حق‌شناس، استاندار گیلان، این مسیر را «کریدوری امن و قابل اعتماد برای مبادلات تجاری میان دو بندر» توصیف کرد.

تنش‌ها روز دوشنبه افزایش یافت؛ اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، گفت: «ماجراجویی خطرناک اوکراین قطعا بی‌پاسخ نخواهد ماند.» هم‌زمان، کاردار اوکراین در تهران نیز به وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی احضار شد. سپس عباس عراقچی، وزیر خارجه پس از گفتگو با همتای اوکراینی گفت که کی‌یف به او اطمینان داده که حمله عمدی نبوده و هیچ یک از دو طرف خواستار تشدید تنش نیستند.

سی‌ان‌ان می‌نویسد، دریای خزر که میان پنج کشور از جمله ایران و روسیه قرار دارد، با مسدود شدن بنادر ایران در خلیج فارس و دریای عمان اهمیت بیشتری به‌عنوان مسیر تجاری پیدا کرده است. بیژن خواجه‌پور، مدیر شرکت مشاوره اوراسیا نکسوس پارتنرز، گفت این دریا می‌تواند به ایران در اجرای «راهبرد متنوع‌سازی تجارت کمک کند، به‌ویژه اگر تجارت با روسیه، قفقاز، آسیای مرکزی، چین از طریق راه‌آهن و به‌طور غیرمستقیم با شرق اروپا گسترش پیدا کند». او تاکید کرد دریای خزر نه جایگزین، بلکه مکمل راهبردی دسترسی دریایی ایران از آب‌های جنوبی است.

غلات و فولاد روسیه از جمله کالاهایی است که از مسیر دریای خزر جابه‌جا می‌شود. ایران نیز بنادر مهمی از جمله بندر انزلی را در ساحل خزر توسعه داده است. همچنین، نفت و گاز قزاقستان از طریق دریای خزر به مرکزی در دریای سیاه منتقل می‌شود.

برای روسیه نیز دریای خزر مسیر مهمی برای ارتباط با آسیای مرکزی و ایران و همچنین بخشی از همکاری‌های راهبردی با تهران است. این همکاری‌ها علاوه بر حوزه نظامی، برنامه هسته‌ای غیرنظامی ایران و اکتشاف نفت را نیز در بر می‌گیرد. به گفته خواجه‌پور، محدودیت‌هایی که آمریکا بر بنادر جنوبی ایران اعمال‌ کرده، ارزش راهبردی مسیر دریای خزر را برجسته‌تر کرده است. همچنین، به‌دلیل محصور بودن و کنترل ایران، روسیه و کشورهای همسایه بر دریای خزر، این مسیر کمتر در معرض تحریم‌های بین‌المللی قرار دارد.

چرا دریای خزر برای ایران و روسیه اهمیت دارد؟

دریای خزر در سال‌های اخیر به یکی از مسیرهای انتقال تجهیزات نظامی میان ایران و روسیه تبدیل شده است. دو کشور توافق راهبردی گسترده‌ای در زمینه همکاری‌های اقتصادی و نظامی دارند، هرچند این توافق تعهد دفاع متقابل را شامل نمی‌شود. با شروع جنگ اوکراین، روسیه نخستین محموله‌های پهپاد شاهد ایران را از طریق دریای خزر دریافت کرد و بعدها، تولید این نوع پهپاد در خاک روسیه آغاز شد.

اوکراین پیش‌تر نیز این مسیر را هدف قرار داده بود. مرداد سال گذشته یک کشتی باری به نام «پورت اولیا ۴» که بنا بر گزارش‌ها حامل قطعات پهپاد شاهد-۱۳۶ و مهمات ایرانی بود، منهدم شد. همچنین در سال ۲۰۲۴، سی‌ان‌ان گزارش داد یک کشتی باری روسی که مظنون به حمل موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد ایرانی برای استفاده در جنگ اوکراین بود، در یکی از بنادر روسیه در دریای خزر مشاهده شده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز اعلام کرده بود وزارت دفاع روسیه از کشتی «پورت اولیا-۳» برای انتقال این موشک‌ها از ایران به روسیه استفاده کرده است.

آنتونی بلینکن، وزیر خارجه وقت آمریکا، آن زمان گفت واشنگتن معتقد است ارتش روسیه موشک‌های بالستیک فتح-۳۶۰ را از ایران دریافت کرده است و احتمالا از آن‌ها در جنگ اوکراین استفاده خواهد کرد. شورای امنیت ملی آمریکا نیز همان زمان در مورد گسترش همکاری نظامی ایران و روسیه هشدار داد و اعلام کرد انتقال موشک‌های بالستیک ایرانی به روسیه به‌منزله افزایش حمایت تهران از مسکو در جنگ اوکراین خواهد بود.

اوکراین اعلام کرده است حملات پهپادی اخیر به شناورها و زیرساخت‌ انرژی در دریای خزر بخشی از تلاش این کشور برای آسیب به صنایع پشتیبان جنگ روسیه است. 

این حملات همچنین نشان‌ می‌دهد اوکراین، ایران را نیز، همانند کره شمالی، یکی از تامین‌کنندگان مهم تسلیحات روسیه می‌داند.

سی‌ان‌ان می‌نویسد، از همه مهم‌تر، زمان‌بندی این حملات حساب‌شده است؛ زیرا زلنسکی این هفته برای دیدار با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، راهی واشنگتن شده است. زلنسکی گفته است بر اساس اطلاعات دستگاه اطلاعاتی اوکراین، روسیه داده‌های ماهواره‌ای در اختیار جمهوری اسلامی قرار داده است تا برای حمله به تاسیسات آمریکا در خاورمیانه استفاده شود.

پیامی که اوکراین می‌خواهد منتقل کند این است: ما در یک جبهه‌ایم.