گزارش‌ها و تحلیل‌ها درباره وضعیت صنعت نفت ایران در بحبوحه تنش‌های اخیر، دو روایت متفاوت از توان این کشور برای حفظ تولید در شرایط فشار را مطرح کرده است؛ برخی بر امکان تداوم تولید با وجود افت صادرات تاکید دارند و برخی دیگر بر محدودیت‌های فنی و زیرساختی که می‌تواند کاهش شدید یا حتی توقف تولید را اجتناب‌ناپذیر کند.

شرکت اطلاعات دریایی تانکر ترکرز (TankerTrackers) در پستی در ایکس (توییتر سابق) نوشته است روایت غالب درباره پر شدن سریع ظرفیت ذخیره‌سازی نفت ایران و توقف ناگهانی تولید، دقیق نیست. 

این گروه اعلام کرده است: «روایت جاری مبنی بر اینکه ذخایر نفت ایران به‌زودی پر می‌شود و باعث توقف تولید خواهد شد، نادرست است. اگر به دوره نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ نگاه کنیم، ایران تولید را به کمتر از ۲ میلیون بشکه در روز کاهش داد. واقعیت این است که ایران می‌تواند تمام این نفت را صرفا برای مصرف داخلی پالایش کند.»

بر اساس داده‌های این شرکت از سال ۲۰۱۸ تاکنون، صادرات نفت ایران کاهش پیدا کرده و احتمالا به روند نزولی ادامه خواهد داد. با این حال، به گفته تحلیلگران تانکر ترکرز، حتی در صورت کاهش صادرات به صفر، ایران می‌تواند تولید را در محدوده حدود ۱.۸ تا ۲ میلیون بشکه در روز حفظ کند. در صورت استفاده از نفتکش‌های ذخیره‌ای و عبور آن‌ها از محدودیت‌های تحریمی آمریکا، افت تولید ممکن است کندتر از پیش‌بینی‌ها باشد.

در مقابل، میعاد ملکی، مقام اجرایی سابق بخش تحریم‌های ایران در دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا، این ارزیابی را خوش‌بینانه می‌داند و بر محدودیت‌های ساختاری تاکید می‌کند. به گفته او، تولید فعلی ایران حدود ۳.۲۴ میلیون بشکه در روز است و کاهش آن به سطح ظرفیت پالایشی آسیب‌دیده در جنگ، یعنی حدود ۱.۳ تا ۱.۵ میلیون بشکه در روز، مستلزم حذف حدود ۱.۷ تا ۱.۹ میلیون بشکه در روز خواهد بود، که معادل ۵۳ تا ۵۹ درصد کاهش کل تولید است. چنین کاهشی صرفا یک تنظیم ساده نیست و نیازمند تعطیلی بخش قابل توجهی از چاه‌های نفت ایران خواهد بود. ایران تا پایان سال ۲۰۲۰ داشت به این سطح کاهش نزدیک می‌شد، که انتخابات در آمریکا به روی کار آمدن دولت بایدن منجر شد. 

ملکی همچنین به آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌های پالایشی در حملات آوریل ۲۰۲۶ اشاره می‌کند، که تاسیساتی مانند پالایشگاه لاوان، مجتمع شازند اراک و عسلویه هدف قرار گرفته‌اند. معاون وزیر نفت جمهوری اسلامی نیز تایید کرده است که توان پالایشی به حدود ۷۰ درصد سطح پیش از جنگ، یعنی حدود ۱.۳ تا ۱.۵ میلیون بشکه در روز، سقوط کرده است.

او علاوه بر این، به مشکل تامین سوخت پالایشگاه‌ها اشاره می‌کند. پالایشگاه‌های ایران عمدتا به گاز طبیعی میدان پارس جنوبی وابسته‌اند که سهمی حدود ۷۰ تا ۷۵ درصدی در تولید گاز کشور دارد و در حملات مارس ۲۰۲۶ آسیب دیده است. این در حالی است که ایران پیش از جنگ نیز با کسری ساختاری حدود ۳۳ درصدی در عرضه گاز مواجه بود. آسیب به زیرساخت‌های پارس جنوبی به این معنا است که پالایشگاه‌ها حتی در صورت سالم بودن تجهیزات، قادر به فعالیت در ظرفیت کامل نیستند. باید توجه داشت که بدون تامین سوخت برای کوره‌ها، پالایش نفت خام امکان‌پذیر نیست. 

ملکی همچنین تفاوت شرایط کنونی با دوره تحریم‌های پیشین را برجسته می‌کند. سناریو دوره نخست ترامپ کاهش تدریجی تولید طی حدود ۱۸ ماه بود، در حالی که بخشی از صادرات‌‌ــ به‌ویژه به چین‌ــ همچنان ادامه داشت و ایران امکان استفاده از ظرفیت‌های ذخیره‌سازی در امارات متحده عربی و چین را نیز داشت. اما در شرایط کنونی، شوک هم‌زمان شامل آسیب به پالایشگاه‌ها، تخریب ظرفیت تامین گاز، محاصره دریایی که صادرات و واردات بازار خاکستری را قطع کرده، هیچ فرصتی برای تطبیق باقی نمی‌گذارد. علاوه بر این، جمهوری اسلامی به کاتالیست‌ها، قطعات یدکی و سیستم‌های کنترلی برای تعمیر آسیب‌ها دسترسی ندارد و محاصره نیز مسیر دسترسی به جایگزین‌های بازار خاکستری را که پیش‌تر به آن‌ها متکی بود مسدود کرده است. هرچند ممکن است بخشی از این نیازها از طریق ترکیه تامین شود، اما کاتالیست‌ها پیش‌تر از چین تامین می‌شدند.