ایران، به دلیل موقعیت خاص زمین‌شناسی و اقلیمی خود، میزبان برخی از کم‌نظیرترین پدیده‌های طبیعی در جهان است که می‌تواند بخش بزرگی از گردشگران علمی جهان را به‌ سوی خود جذب کند. گستره‌ای که از بیابان‌های فوق‌گرم تا جنگل‌های باستانی و تالاب‌های رنگی را در برمی‌گیرد، این سرزمین را به آزمایشگاهی طبیعی برای زمین‌شناسان، زیست‌شناسان و اقلیم‌شناسان تبدیل کرده است. بسیاری از این مناطق نه‌تنها از نظر زیبایی طبیعی برای گردشگران جذاب‌اند، بلکه از دیدگاه علمی نیز ارزش بالایی دارند و در برخی موارد، در مقیاس جهانی کم‌نظیر یا بسیار نادر به شمار می‌روند.

در میان این پدیده‌ها، چند منطقه بیش از دیگر نقاط توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان طبیعت را جلب کرده‌اند که یکی از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها دشت لوت است؛ بیابانی پهناور در جنوب شرق ایران که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده است.

بخش‌هایی از لوت، به‌ویژه منطقه‌ای موسوم به گندم‌بریان، در دهه‌های گذشته به دلیل ثبت دماهای بسیار بالا توجه دانشمندان را جلب کرده است. اندازه‌گیری‌های ماهواره‌ای ناسا نشان داده که دمای سطح زمین در این منطقه در برخی سال‌ها، به بیش از ۷۰ درجه سانتی‌گراد رسیده است؛ رقمی که آن را در شمار گرم‌ترین نقاط ثبت‌شده روی زمین قرار می‌دهد.

در دل این بیابان، سازه‌های عظیم فرسایشی موسوم به کلوت شکل گرفته‌اند؛ برج‌ها و دیواره‌هایی طبیعی که در اثر فرسایش باد، طی هزاران سال پدید آمده‌اند. این ساختارها در زمین‌شناسی با نام «یاردانگ» (Yardang) شناخته می‌شوند و گستره و تنوع شکل‌های آن‌ها در لوت از بزرگ‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده در جهان به شمار می‌آید. همین ویژگی‌ها سبب شده لوت به یکی از مهم‌ترین مناطق جهان برای مطالعه فرسایش بادی و همچنین بررسی شکل‌های حیات مقاوم به شرایط سخت، موسوم به «اکستریموفیل‌ها» (Extremophiles)، تبدیل شود.

در جنوب ایران، پدیده‌ای کاملا متفاوت اما به همان اندازه شگفت‌انگیز دیده می‌شود: گنبدها و کوه‌های نمکی. ایران یکی از مهم‌ترین مناطق جهان از نظر فراوانی گنبدهای نمکی است و برخی زمین‌شناسان این ناحیه را یکی از قطب‌های اصلی مطالعه این پدیده می‌دانند.

در استان بوشهر، گنبد نمکی جاشک یکی از شاخص‌ترین نمونه‌ها است. در این منطقه، لایه‌های ضخیم نمک که در اعماق زمین قرار داشتند، در اثر فشارهای زمین‌ساختی، به سطح رانده شده‌ و کوه‌هایی سفید و درخشان را شکل دادند. در برخی نقاط، نمک رفتاری شبیه یخچال‌های طبیعی پیدا می‌کند و به آهستگی جریان می‌یابد و ساختارهایی شبیه «یخچال نمکی» ایجاد می‌کند. غارهای نمکی، آبشارهای بلورین و چشمه‌های شور هم از ویژگی‌های این چشم‌اندازند.

در بسیاری از نقاط جهان لایه‌های نمک زیر زمین پنهان مانده‌اند، اما در جنوب ایران، این لایه‌ها به سطح رسیده و چشم‌اندازهایی چشمگیر با بلورهای رنگارنگ و ساختارهای زمین‌شناسی ساخته‌اند.

در شمال ایران و در دامنه‌های کوهستان البرز هم یکی از زیباترین پدیده‌های زمین‌شناسی ایران قرار دارد: چشمه‌های آب‌ شور باداب سورت در استان مازندران. این چشمه‌ها مجموعه‌ای از حوضچه‌های پلکانی‌اند که در اثر رسوب مواد معدنی طی هزاران سال شکل گرفته‌اند.

آب دو چشمه اصلی در این منطقه ترکیب شیمیایی متفاوتی دارد و همین امر سبب شده است رنگ حوضچه‌ها از زرد و طلایی تا نارنجی و سرخ تغییر کند. رنگ نارنجی و قرمز این سازه‌ها بیشتر به دلیل حضور اکسید آهن است، در حالی‌ که رسوبات گوگردی رنگ‌های زرد ایجاد می‌کنند.

باداب سورت سال ۱۳۸۷ به‌عنوان دومین اثر طبیعی ملی ایران ثبت شد. اگرچه نمونه‌هایی از سازه‌های تراورتنی در جهان وجود دارد، مانند پاموک‌کاله در ترکیه، شدت رنگ‌ها و ترکیب شیمیایی خاص رسوبات در باداب سورت به آن جلوه‌ای متفاوت و کم‌نظیر بخشیده است.

از کوهستان‌های البرز که به سمت غرب برویم، به یکی از کهن‌ترین زیست‌بوم‌های جهان می‌رسیم: جنگل‌های ۵۰ میلیون ساله هیرکانی. این جنگل‌ها که در امتداد سواحل جنوبی دریای خزر گسترده‌اند، بازمانده جنگل‌هایی‌اند که میلیون‌ها سال پیش بخش بزرگی از نیم‌کره شمالی را پوشانده بودند.

قدمت این اکوسیستم به دوره سوم زمین‌شناسی، یعنی دوره سنوزوئیک (Cenozoic)، بازمی‌گردد. در دوران یخبندان، بسیاری از جنگل‌های اروپا نابود شدند، اما شرایط اقلیمی خاص حاشیه دریای خزر باعث شد این جنگل‌ها به پناهگاهی برای گونه‌های گیاهی تبدیل شوند. به همین دلیل، برخی درختان این جنگل‌ها مانند انجیلی، از دیدگاه زیست‌شناسی «فسیل زنده» به شمار می‌آیند؛ گونه‌هایی که بازمانده پوشش گیاهی بسیار کهن زمین‌اند.

در جنوب شرقی ایران و در نزدیکی سواحل دریای عمان، نیز پدیده‌ای متفاوت دیده می‌شود: تالاب لیپار در نزدیکی چابهار. این تالاب در برخی فصل‌های سال به رنگ صورتی یا سرخ در می‌آید که نتیجه فعالیت پلانکتون‌ها و میکروارگانیسم‌های شورپسند در آب‌های غنی از مواد معدنی است.

چنین دریاچه‌ها و تالاب‌های صورتی‌رنگی در جهان بسیار اندک‌اند و نمونه‌های معروف آن در استرالیا و برخی مناطق دیگر دیده می‌شود. لیپار علاوه بر رنگ چشمگیر، به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص در مسیر پرندگان مهاجر و نزدیکی به آب‌های آزاد دریای عمان، ارزش اکولوژیک قابل‌توجهی دارد.

تلاقی جریان‌های دریایی و شرایط اقلیمی خاص این منطقه زیست‌بومی پویا ایجاد کرده که برای پژوهشگران محیط‌زیست نیز جذاب است و گردشگران زیادی را  نیز به خود جلب کرده است.

این پنج منطقه تنها نمونه‌هایی از تنوع طبیعی ایران‌اند؛ سرزمینی که در فاصله‌ای نسبتا کوتاه می‌توان از بیابان‌های داغ به جنگل‌های باستانی و از کوه‌های نمکی به تالاب‌های رنگی رسید. همین تنوع چشمگیر سبب شده است ایران نه فقط مقصدی جذاب برای گردشگران طبیعت‌دوست، بلکه عرصه‌ای مهم برای پژوهش‌های علمی در حوزه زمین‌شناسی، زیست‌شناسی و اقلیم‌شناسی باشد.