با کاهش بی‌سابقه ذخایر سدهای تامین‌کننده آب تهران، سیاست جبران کمبود آب شرب از طریق افزایش برداشت از منابع زیرزمینی، به یکی از جدی‌ترین مخاطرات زیست‌محیطی و ایمنی پایتخت دامن زده است، مخاطره‌ای که امروز دیگر در حد یک هشدار نظری باقی نمانده و با شتابی نگران‌کننده، در قالب گسترش فرونشست زمین بروز کرده است. داده‌های رسمی و اظهارنظر کارشناسان حاکی از آن است که تهران در آستانه بحرانی قرار دارد که پیامدهای آن می‌تواند در بازه‌ای کوتاه، زیرساخت‌های شهری، بافت‌های مسکونی و حتی امکان سکونت در برخی مناطق را با مخاطرات جدی روبه‌رو کند.

بر اساس برآوردهای کارشناسی، طی تنها دو سال اخیر، میزان و گستره فرونشست زمین در تهران حدود ۶۰ درصد افزایش یافته است؛ رقمی که به‌روشنی از ورود پایتخت به مرحله‌ای جدید از بحران حکایت دارد. علی بیت‌اللهی، مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، مهرماه امسال اعلام کرد که فرونشست زمین در بازه ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ رشدی کم‌سابقه داشته و مساحت پهنه‌های درگیر به‌طور معناداری گسترش یافته است. به گفته او، تحلیل داده‌های ماهواره‌ای ده‌ساله نشان می‌دهد پهنه اصلی فرونشست در جنوب‌غرب تهران شکل گرفته و بخش‌هایی دیگر از مناطق شهری را نیز دربر گرفته است.

مرکز این پهنه، محدوده احمدآباد مستوفی معرفی شده، جایی که بیشترین نرخ سالانه فرونشست، بیش از ۲.۵ سانتی‌متر در سال، ثبت شده است. هرچند این عدد به خودی خود هم هشداردهنده است، اما آنچه وضعیت تهران را به مرحله بحرانی رسانده، ثبت نرخ‌های به‌مراتب بالاتر در برخی نواحی دیگر پایتخت است، نرخ‌هایی که از بسیاری از پیش‌بینی‌های پیشین فراتر رفته‌اند.

نشست ۳۱ سانتی‌متری؛ بحرانی فراتر از زلزله

در مناطق جنوب‌غربی تهران، میزان فرونشست به حدود ۳۱ سانتی‌متر در سال رسیده است؛ رقمی که در مقیاس جهانی، استثنایی و بسیار خطرناک تلقی می‌شود. حتی اگر این نرخ در سال‌های آینده افزایش نیابد، آثار مخرب آن بر بافت‌های فرسوده و زیرساخت‌های شهری اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. این وضعیت به‌ویژه برای مناطق جنوبی تهران، که همزمان با مشکلات اقتصادی و فرسودگی سازه‌ها دست‌به‌گریبان‌اند، تهدیدی مضاعف محسوب می‌شود.

در همین زمینه، شورای اسلامی شهر تهران نیز درباره ابعاد بحران هشدار داده است. مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر، فروردین‌ماه امسال با استناد به آمار سازمان نقشه‌برداری کشور اعلام کرد که میزان فرونشست در حریم جنوب‌غربی تهران به‌طور رسمی به ۳۱ سانتی‌متر رسیده و این پدیده به یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و ایمنی پایتخت بدل شده است. او با انتقاد از بی‌توجهی نهادهای مسئول تاکید کرد که سطح بحران فراتر از آن است که در سیاست‌گذاری‌های جاری منعکس می‌شود.

نقش برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی

آنچه روند فرونشست را تشدید کرده افزایش برداشت از سفره‌های زیرزمینی، آن هم پیش از آغاز فصل گرما و اوج مصرف تابستانی است. در حالی که نرخ ۳۱ سانتی‌متری فرونشست حاصل سطح برداشت آب در مقیاسی محدودتر بوده، تصمیم به تامین حدود ۷۰ درصد آب شرب تهران از منابع زیرزمینی، با توجه به تداوم کاهش ذخایر سدها، شتاب این پدیده را بیش از پیش افزایش می‌دهد. کارشناسان هشدار می‌دهند که حتی بارش‌های مقطعی نیز قادر به جبران کسری انباشته سفره‌های آب زیرزمینی نیست و ادامه این روند فرونشست را به مرحله‌ای برگشت‌ناپذیر سوق می‌دهد.

در همین حال، برخی اعضای شورای شهر معتقدند آمارهای رسمی نیز تصویر کاملی از عمق بحران ارائه نمی‌دهند. رئیس کمیته عمران شورای شهر تهران شهریورماه امسال از وجود اطلاعات محرمانه‌ای خبر داد که نشان می‌دهد در برخی مناطق میزان فرونشست به حدود ۲۰ سانتی‌متر رسیده است. به گفته او، طبق نامه‌ای محرمانه، شرکت آب و فاضلاب تهران در منطقه ۱۸ بیش از حد مجاز از منابع زیرزمینی برداشت کرده و همین امر به تشدید فرونشست زمین در این محدوده انجامیده است.

وسعت ۴۵ کیلومتری مناطق بحرانی

بر پایه اسناد موجود، دست‌کم پنج منطقه تهران در فهرست مناطق قرمز فرونشست قرار دارند: مناطق۱۰، ۱۷، ۱۸، ۱۹ و ۲۱. این مناطق در مجموع حدود ۴۵ کیلومتر مربع از مساحت پایتخت را دربر می‌گیرند و تنها در منطقه ۲۱، حدود یک کیلومتر مربع در پهنه فرونشست شدید قرار دارد. درگیر شدن بزرگراه آزادگان، یکی از شریان‌های اصلی حمل‌ونقل تهران، با این پدیده، زنگ خطر تازه‌ای را برای مدیران شهری به صدا درآورده است. بر اساس نقشه‌های ماهواره‌ای، حدود ۱۸ کیلومتر از طول این بزرگراه از پهنه فرونشست عبور می‌کند؛ موضوعی که آثار آن در تخریب سطح اتوبان و زیرساخت‌های پیرامونی به‌وضوح قابل مشاهده است.

سازمان نقشه‌برداری کشور خواستار تدوین مقررات جدید برای استحکام بناها و زیرساخت‌ها در این مناطق شده و بر ضرورت تحکیم فوری سازه‌های شهری تاکید کرده است. با این حال، شواهد نشان می‌دهند که اقدامات عملی متناسب با سطح تهدید، هنوز در دستور کار جدی مدیریت شهری قرار نگرفته است.

تشدید خطر زلزله و آسیب‌های زنجیره‌ای

ابعاد بحران زمانی نگران‌کننده‌تر می‌شود که بدانیم فرونشست زمین با خطر زلزله در تهران تلاقی می‌کند. کارشناسان زلزله‌شناسی سال‌ها است هشدار می‌دهند که وجود گسل‌های فعال در اطراف پایتخت، هرگونه تضعیف بستر زمین را به عاملی برای افزایش خسارت‌های احتمالی زلزله بدل می‌کند. علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، یادآور شده است که حدود ۷۵۰ شهر ایران با پدیده فرونشست مواجه‌اند، اما رفتار دستگاه‌های اجرایی در مناطقی با فرونشست سالانه ۳۰ سانتی‌متر، تفاوتی با مناطق فاقد این پدیده ندارد؛ رویکردی که به گفته او کاملا خطا و پرهزینه است.

فرونشست زمین تنها به ترک‌خوردگی معابر و تخریب ساختمان‌ها محدود نمی‌شود. آسیب به شبکه‌های توزیع آب و گاز، یکی دیگر از پیامدهای نگران‌کننده این پدیده است. نشست زمین می‌تواند موجب نشت گاز و در نهایت انفجارهای زنجیره‌ای شود؛ سناریویی که به اعتقاد کارشناسان، با توجه به گستردگی شبکه توزیع، می‌تواند خسارت‌هایی به همراه داشته باشد که از توان مقابله سازمان آتش‌نشانی تهران فراتر است.

شبکه ریلی تهران، از خطوط مترو تا راه‌آهن سراسری، نیز در معرض خطر قرار گرفته است. سازمان راه‌آهن ناچار شده پایش مداوم خطوط ریلی را در مناطق دچار فرونشست در دستور کار قرار دهد تا از بروز حوادث مرگبار جلوگیری کند. این پایش‌ها، خود گواهی بر شدت و گستردگی بحرانی است که به‌تدریج زیر پوست شهر پیش می‌رود.

آینده‌ای مبهم برای پایتخت

به‌رغم این سطح از هشدارها و شواهد، هنوز سیاستی روشن و بازدارنده برای مدیریت برداشت از آب‌های زیرزمینی و مهار فرونشست ارائه نشده است. نادیده گرفتن هزینه‌های بلندمدت این پدیده، نشانه بی‌اعتنایی به آینده تهران تلقی می‌شود؛ شهری که در برخی مناطق آن، نرخ فرونشست تا ۳۰ برابر میانگین جهانی برآورد می‌شود.

کارشناسان هشدار می‌دهند که در افق پنج تا ۱۰ سال آینده، تداوم این روند می‌تواند تهران را با شرایطی روبه‌رو کند که تخلیه برخی مناطق تنها گزینه باشد. همزمان، خطر فروریزش سازه‌های فرسوده تجاری و مسکونی افزایش می‌یابد و احتمال وقوع حوادثی مشابه فروریزش پلاسکو، این بار با ابعادی گسترده‌تر، چندان بعید نخواهد بود.

بر اساس آخرین آماری که معاون پیشگیری و حفاظت از حریق سازمان آتش‌نشانی تهران اعلام کرده است، دست‌کم ۸۰ هزار سازه ناایمن در پایتخت شناسایی شده‌اند، سازه‌هایی که تاکنون اقدام موثری برای ایمن‌سازی یا توقف فعالیت آنها صورت نگرفته است. مشخص نیست چه تعداد از این ساختمان‌ها دقیقا بر پهنه‌های فرونشست عمیق قرار دارند و در صورت تشدید نشست زمین، چه میزان خسارت جانی و مالی در انتظار شهر خواهد بود.

آنچه مسلم است، فرونشست زمین دیگر یک هشدار دوردست برای تهران نیست، بلکه بحرانی است جاری که هر روز بر وسعت و عمق آن افزوده می‌شود و بی‌توجهی به آن هزینه‌هایی به‌مراتب سنگین‌تر از مدیریت امروز بحران آب بر پایتخت تحمیل خواهد کرد.