بازار آجیل و خشکبار در ایران طی حدود ۱۰ روز گذشته و در آستانه شب یلدا، با نوسان‌های قیمتی و افزایشی کم‌سابقه‌ای روبرو شد که به کاهش محسوس قدرت خرید خانوارها و افت میزان تقاضا نسبت به سال گذشته منتهی شد. این وضعیت در برخی فروشگاه‌ها حتی به عرضه قسطی یک تا چند کیلو آجیل انجامید؛ پدیده‌ای که نشانه‌ای روشن از تعمیق رکود مصرفی در بازار کالاهای سنتی شب چله به شمار می‌رود.

افزایش قیمت اقلامی مانند پسته، بادام، فندق و دیگر محصولات تولید داخل سبب شد تحلیل‌ها از عوامل متعارف فصلی فراتر برود و پای متغیرهای سیاستی، ساختار صادرات و ورود بازیگران غیرتخصصی به این بازار به میان کشیده شود. بررسی میدانی از بازار نشان می‌دهد رشد قیمت‌ها هم‌زمان با رکود رخ داد و همین هم‌زمانی درباره سازوکار شکل‌گیری قیمت‌ها پرسش‌های جدی ایجاد کرد.

فعالان بازار می‌گویند در شرایطی که میزان فروش نسبت به سال‌های قبل، کاهش یافته و انتظار می‌رفت فشار تقاضا کمتر شود، واقعیت بازار مسیر دیگری را نشان می‌دهد و قیمت‌ها همچنان صعودی است. این تناقض توجه‌ها را به سمت سمت‌وسوی عرضه، شیوه‌های قیمت‌گذاری، نقش صادرات و مداخله عوامل بیرونی معطوف کرد که به باور برخی فعالان، بیش از متغیرهای مصرفی در افزایش قیمت‌ها نقش داشتند.

ادعای به هم‌ خوردن نظم بازار با ورود قطعه‌سازان

در این میان، رئیس اتحادیه خشکبار با انتقاد از روندهای اخیر، مدعی شد ورود برخی شرکت‌های قطعه‌ساز خودرو به بازار خشکبار، نظم عرضه را مختل کرده است. به گفته او، این شرکت‌ها با خرید گسترده و بالاتر از قیمت‌های متعارف، به جمع‌آوری آجیل از سطح بازار اقدام کردند و از طریق واسطه‌ها، به بازار شوک قیمتی وارد آوردند.

این اظهارات در واکنش به گزارش‌هایی مطرح می‌شود که از حضور فعال شرکت‌های قطعه‌سازی در صادرات خشکبار طی دو سال گذشته خبر می‌دهد؛ حضوری که با هدف تامین ارز برای واردات قطعات خودرو انجام شد.

به باور فعالان باسابقه صنعت خشکبار، این ورود نه‌تنها رقابت سالم را مخدوش کرد، بلکه به دلیل ناآشنایی برخی از این شرکت‌ها با زنجیره ارزش، فراوری و استانداردهای تخصصی صادرات، پیامدهای منفی در بازارهای هدف نیز به همراه داشت. آنچه در نهایت هم به افزایش قیمت‌های داخلی دامن زد و هم وجهه تجاری نام ایران را، به‌ویژه در محصولاتی مانند پسته، در بازارهای بین‌المللی تضعیف کرد.

در واکنش به این انتقادها، محمدرضا نجفی‌منش، رئیس انجمن صنایع همگن نیرو محرکه و قطعه‌سازان خودرو، با اشاره به کمبود مزمن ارز در اقتصاد ایران، اصل ورود قطعه‌سازان به صادرات خشکبار را دور از انتظار ندانست. به گفته او، نهادهای حاکمیتی این امکان را فراهم کردند که صادرکنندگان بتوانند با ارز حاصل از صادرات، برای واردات اقدام کنند.

نجفی‌منش معتقد است شرکت‌های واردکننده قطعه، به دلیل نداشتن ارز کافی، ناگزیر به ورود به حوزه صادرات شدند و خشکبار یکی از گزینه‌های در دسترس برای آن‌ها بود. او در عین حال، صدور مجوز واردات بدون انتقال ارز را به‌عنوان راهکاری برای کاهش فشار بر بازارهای غیرمرتبط پیشنهاد کرد.

پیامدهای سیاست‌های ارزی و تداوم التهاب قیمت‌ها

چالش‌های فعلی بازار خشکبار به هفته‌های اخیر محدود نمی‌شود. صادرکنندگان باسابقه این حوزه از دو سال پیش درباره پیامدهای سیاست‌های ارزی و ورود بازیگران غیرتخصصی هشدار داده بودند. به گفته آن‌ها، ناآگاهی از فراوری صحیح انواع مغزها، بسته‌بندی مناسب و رعایت استانداردهای بازارهای هدف، به تضعیف تصویر نام ایران در بازار جهانی محصولاتی مانند پسته انجامیده است.

سیامک شهریاری، یکی از فعالان قدیمی حوزه خشکبار، پیش‌تر تاکید کرده بود فروش ارزان در بازارهایی نظیر چین، روسیه و کشورهای عربی، صادرکنندگان اصلی را با رقبایی مواجه کرده که رقابت با آن‌ها عملا ناممکن است و این وضعیت به زیان منافع بلندمدت کشور تمام می‌شود. به گفته شهریاری، ریشه این مسئله به سیاست‌های ارزی بازمی‌گردد که با همراهی نهادهای ذی‌ربط اجرایی شد؛ سیاست‌هایی که اتحادیه‌ها درباره آثار مخرب آن هشدار داده بودند، اما این هشدارها چندان جدی گرفته نشدند.

در کنار این انتقادها، برای یافتن راه‌حل‌های میانه نیز تلاش‌هایی صورت گرفته است. مهرماه ۱۴۰۳، رئیس اتاق بازرگانی کرمان اعلام کرد با هماهنگی انجمن پسته و خشکبار، ارز حاصل از صادرات پسته در اختیار خودروسازان قرار می‌گیرد تا منافع صادرکنندگان واقعی حفظ شود و سود اصلی به تولیدکننده و صادرکننده تخصصی برسد.

با این حال، آمارهای اعلامی نشان می‌دهد هرچند حجم صادرات پسته از طریق خودروسازان نسبت به کل صادرات این محصول، رقم بزرگی نیست، روند آن در سال جاری افزایشی بود و همین روند، بر انتظارات قیمتی بازار اثر گذاشت.

هم‌زمان، مسئله بازنگشتن ارز حاصل از صادرات خشکبار نیز به یکی از محورهای بحث اخلال ارزی تبدیل شد. برخی تحلیل‌ها نشان می‌دهد حوزه خشکبار می‌تواند به بستری برای معاملات صوری در صادرات بدل شود. عضو کمیسیون اقتصادی مجلس با استناد به آمارهای رسمی گفته که بخش قابل‌توجهی از ارزهای صادراتی این حوزه به چرخه اقتصادی کشور بازنگشته و بسیاری از این صادرات از طریق کارت‌های بازرگانی یک‌بارمصرف انجام شده است.

به گفته صمصامی، نام صادرکنندگان پسته و سایر اقلام خشکبار در میان فهرست بدهکاران ارزی با بیشترین میزان ارز بازنگشته دیده می‌شود؛ موضوعی که بر ابهام‌ها و بی‌اعتمادی در بازار می‌افزاید.

فرصت شب یلدا برای جبران ماه‌ها رکود

در سطح خرده‌فروشی، اصرار بر قیمت‌گذاری بر مبنای نرخ روز ارز، فشاری مضاعف بر کسبه وارد کرده است. فروشندگان می‌گویند با وجود آنکه بخش قابل‌توجهی از کالاهای عرضه‌شده برای ایام نوروز ماه‌ها است در انبار عمده‌فروشان باقی مانده است، قیمت‌ها در هر بار مراجعه و متناسب با نوسان ارز تغییر می‌کند. این شیوه قیمت‌گذاری حتی در شرایط رکود، به افزایش مستمر قیمت تمام‌شده انجامیده است.

نتیجه این الگو در آمارهای قیمتی به‌روشنی دیده می‌شود. قیمت آجیل شیرین و آجیل چهارمغز که در نیمه آذرماه به‌طور میانگین حدود کیلویی یک میلیون و ۶۰۰ هزار تومان بود، طی روزهای اخیر به نزدیکی دو میلیون تومان رسید. مردم در گفتگوهایشان تاکید می‌کنند کالاهای موجود در مغازه‌ها از ماه‌های قبل باقی مانده و افزایش قیمت‌ها بیش از آنکه ناشی از کمبود عرضه باشد، حاصل تلاش برخی فروشندگان برای جبران رکود ماه‌های گذشته در فرصت خرید سنتی شب یلدا است؛ وضعیتی که به شکل‌گیری انتظارات تورمی و حتی تغییر ساعتی قیمت‌ها در ساعات شلوغ بازار انجامیده است.

در نهایت، برایند این تحولات به تغییر ترکیب سفره شب چله منتهی و آجیل که یکی از نمادهای اصلی یلدا به شمار می‌رود، برای بسیاری از خانوارها به کالایی لوکس تبدیل شد و جایش را به اقلامی ارزان‌تر مانند نخودچی، کشمش، تخمه، برنجک و گندمک داد؛ روندی که در صورت تداوم، نه‌تنها بازار خشکبار، بلکه بخشی از سنت‌های دیرینه ایرانیان را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد.