قیمت دلار آمریکا در بازار آزاد تهران روز یکشنبه ۱۲ مهر به رکورد تاریخی ۲۷۳ هزار و ۱۰۰ تومان رسید. صبح دوشنبه نیز اگرچه نرخ دلار با کاهش حدود سه هزار تومانی، به محدوده ۲۷۰ هزار تومان برگشت، دوباره در مسیر افزایش قرار گرفت. هم‌زمان با ادامه افت ارزش ریال، رئیس پلیس امنیت اقتصادی رسانه‌ها و سایت‌های داخلی را به دلیل انتشار نرخ‌هایی که «غیرواقعی» می‌خواند، به برخورد قضایی و پلیسی تهدید کرد.

حسین رحیمی، رئیس پلیس امنیت اقتصادی، روز دوشنبه ۱۳ مهر گفت این برخورد بر اساس ابلاغیه دادستان تهران انجام خواهد شد. او افزایش نرخ ارز را به «فضاسازی» منابع خارج از کشور نسبت داد و گردانندگان پایگاه‌های خبری در شبکه‌های اجتماعی را نیز به «برخورد سخت» تهدید کرد.

این تهدیدها در شرایطی مطرح می‌شود که دلار از پنجشنبه ۹ مهر تا یکشنبه ۱۲ مهر، حدود ۵ درصد گران‌تر شده است. این افزایش پس از اعلام برنامه بانک مرکزی برای عرضه تا دو میلیارد دلار اسکناس و افزایش سقف خرید ارز با کارت ملی به ۱۰ هزار دلار رخ داد.

چرا دلارپاشی اثر ماندگار ندارد؟

عبدالناصر همتی در دوره ریاست بانک مرکزی در دولت حسن روحانی نیز برای تاثیرگذاری بر قیمت دلار از مداخله در بازار و تغییر حجم عرضه استفاده می‌کرد. در آن دوره، شماری از فعالان بازار گزارش داده بودند که واسطه‌های بانک مرکزی با بالا و پایین بردن عمدی نرخ ارز، هم سود کسب می‌کنند و هم با تحمیل زیان به خریداران، آنان را از ادامه خرید منصرف می‌کنند.

در یک نمونه، همتی شهریور ۱۳۹۹ از عرضه سنگین ارز خبر داد و به شرکت‌های پتروشیمی، فولادی و معدنی اجازه داد ارز حاصل از صادرات خود را مستقیم به صرافی‌های مجاز بفروشند. بنابراین، مداخله آن دوره علاوه بر ذخایر بانک مرکزی، به ورود ارز حاصل از صادرات متکی بود، اما امروز توقف درآمد نفتی و محدودیت شدید تجارت خارجی در اثر محاصره اقتصادی آمریکا، استمرار این مداخلات را دشوارتر کرده است. اکنون فروش دلار در قیمت‌های بالا برای بانک مرکزی ریال فراهم می‌کند، اما موجودی دلاری آن را افزایش نمی‌دهد. خرید مجدد ارز از بازار نیز به عرضه دارندگان دلار وابسته است و جای درآمد مستمر صادراتی را نمی‌گیرد.

در نتیجه، عرضه گسترده برای پایین آوردن قیمت به مصرف ذخایری وابسته می‌شود که جایگزینی آن‌ها دشوارتر شده است. ادامه افزایش نرخ دلار پس از اعلام سهمیه تازه نشان می‌دهد وعده عرضه تاکنون نتوانسته است روند بازار را تغییر دهد.

پایان درآمد نفتی چه تغییری ایجاد می‌کند؟

همتی پیش‌تر توقف صادرات نفت و صفر شدن درآمد حاصل از آن را تایید کرده بود. او همچنین از کاهش ارز تامین‌شده برای صنایع و مشکلات دسترسی به منابع خارجی سخن گفت. این اظهارات نشان می‌دهد کمبود ارز تامین مواد اولیه تولید را نیز تحت فشار قرار داده است.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، پنجشنبه ۹ مهر اعلام کرد ایران در ماه سپتامبر هیچ نفت خامی در نفتکش‌ها بارگیری نکرد. او این وضعیت را نتیجه اقدام دولت ترامپ برای قطع مهم‌ترین منبع درآمد جمهوری اسلامی ایران دانست.

بسنت در گفتگو با برنامه اکسیوس که شنبه منتشر شد، نیز گفت ایران در هفته جاری برای نخستین بار از زمان آغاز صادرات نفت، هیچ محموله نفتی روی آب و درآمد مرتبط با آن نخواهد داشت. بر اساس گفته او، آخرین محموله‌هایی که قبلا بارگیری شدند هم به‌زودی به مقصد می‌رسند و امکان کسب درآمد از نفت بارگیری‌شده پیش از محاصره پایان می‌یابد.

قطع درآمد نفتی یکی از اصلی‌ترین پشتوانه‌های دولت را برای تامین ارز واردات حذف می‌کند. محدودیت انتقال پول و اختلال در مسیرهای دریایی، هوایی و زمینی، دسترسی به درآمدهای دیگر نیز را دشوارتر کرده است. در چنین وضعیتی، بانک مرکزی برای تخصیص منابع ارزی محدود میان واردات کالاهای اساسی، نیازهای تولید و مداخله در بازار ارز با فشار بیشتری مواجه می‌شود.

قیمت دلار ۱۰ برابر شد، تهدید رسانه‌ها ادامه یافت

تهدید رسانه‌ها و سایت‌ها به دلیل انتشار نرخ ارز در دوران ریاست عبدالناصر همتی بر بانک مرکزی، پیش‌تر نیز در دستور کار مقام‌های جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته بود. به‌طور مثال این بانک چهارم مهر ۱۳۹۹ در بخشنامه‌ای، اعلام قیمت‌های «نامتعارف و خارج از رویه ابلاغی» و ایجاد التهاب در بازار را جرم دانست و از معرفی متخلفان به مراجع امنیتی و قضایی خبر داد.

در شهریور همان سال، قیمت دلار به حدود ۲۷ هزار تومان رسیده بود. اکنون شش سال بعد، همان ادبیات درباره نرخ‌های غیرواقعی تکرار می‌شود، اما دلار بیش از ۱۰ برابر گران‌تر شده است.

وحید مظلومین، معروف به «سلطان سکه» ۲۳ آبان ۱۳۹۷ به اتهام «افساد فی‌الارض» اعدام شد. آن روز قیمت سکه حدود چهار میلیون تومان بود، اما اکنون از ۲۷۰ میلیون تومان گذشته و بیش از ۶۷ برابر شده است. این مقایسه نشان می‌دهد اعدام متهمان اقتصادی نیز مانع افزایش بلندمدت قیمت طلا و سکه نشده است.

تهدید رسانه‌ها می‌تواند دسترسی عمومی به اطلاعات بازار را محدود کند، اما منابع ارزی تازه‌ای ایجاد نمی‌کند. خریداران و فروشندگان نیز همچنان بر اساس نرخ قابل‌معامله تصمیم می‌گیرند، حتی اگر انتشار نرخ ارز در سایت‌های داخلی متوقف شود.

هزینه رویارویی بر دوش مردم می‌افتد

ادامه وضعیت جنگی و مناقشه هسته‌ای، در کنار محاصره اقتصادی آمریکا، درآمد ارزی حکومت و اطمینان به آینده ریال را تحت فشار قرار داده و نگرانی از حملات تازه نیز تقاضای تبدیل پس‌اندازهای ریالی به ارز را تقویت کرده است.

افت‌های محدود روزانه نیز هنوز نشانه‌ای از مهار پایدار بازار ارائه نمی‌کند. تحلیلگران اقتصادی بر این باورند تا زمانی که مسیر کسب درآمد و انتقال ارز باز نشود، مداخله بانک مرکزی با محدودیت منابع مواجه خواهد بود. پیامد این وضعیت برای مردم، افزایش هزینه کالاهای وارداتی، فشار بر تولید و کاهش بیشتر قدرت خرید است.