ارتش آمریکا روز چهارشنبه ۸ مهر برابر با ۳۰ سپتامبر، به‌طور رسمی اعلام کرد خروج نیروهایش از عراق را تکمیل کرده است. در این روز آخرین نظامیان و تجهیزات آمریکایی هم از یک پایگاه هوایی در اربیل خارج شدند تا ماموریت ۱۲ساله‌ای که برای مقابله با داعش آغاز شده بود، پایان یابد. بغداد این تحول را نشانه تقویت حاکمیت ملی می‌داند، اما ادامه فعالیت شبه‌نظامیان مسلح وابسته به جمهوری اسلامی ایران و نگرانی از توان دفاعی عراق درباره امنیت این کشور پس از خروج آمریکا پرسش‌هایی ایجاد کرده است.

شان پارنل، سخنگوی پنتاگون، خروج نیروها را «منظم» توصیف کرد و گفت این مرحله، گذار از ماموریت ائتلاف در زمان جنگ به تلاشی امنیتی با رهبری عراق و پشتیبانی روابط امنیتی دوجانبه است. علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، نیز در مراسم تحویل پایگاه، پایان حضور نیروهای آمریکایی را آغاز مرحله‌ای تازه در حاکمیت کشورش خواند.

با این حال، خروج نظامیان آمریکایی و جمع‌آوری سلاح گروه‌های غیردولتی هم‌زمان پیش نرفت و دولت عراق که ابتدا پایان سپتامبر را موعد هر دو تحول اعلام کرده بود، اکنون مهلت خلع سلاح شبه‌نظامیان را تا ژوئن ۲۰۲۷ تمدید کرده است.

چرا نیروهای آمریکایی به عراق بازگشتند؟

برای شناخت بهتر خروج کنونی باید میان دو دوره حضور نظامی آمریکا در عراق تفاوت گذاشت. دوره نخست با حمله سال ۲۰۰۳ و سرنگونی صدام حسین آغاز شد و با خروج نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۱۱ پایان یافت، اما ماموریتی که اکنون خاتمه یافته است، از سال ۲۰۱۴ و به درخواست دولت عراق آغاز شده بود.

در آن سال، داعش بخش‌های وسیعی از عراق از جمله شهر موصل را تصرف کرده بود و دولت مرکزی برای جلوگیری از پیشروی این گروه، به کمک خارجی نیاز داشت. آمریکا هم رهبری ائتلافی را بر عهده گرفت که با پشتیبانی از نیروهای عراقی و کرد، در بازپس‌گیری مناطق تحت کنترل داعش مشارکت کرد.

از این رو، خروج چهارشنبه پایان یک حضور نظامی بی‌وقفه از سال ۲۰۰۳ نیست، بلکه پایان ماموریتی است که پس از بازگشت نیروهای آمریکایی برای مقابله با داعش شکل گرفت.

خروج آمریکا حاصل جنگ اخیر است یا توافقی قدیمی؟

توافق برای پایان دادن به ماموریت ائتلاف در سال ۲۰۲۴ و در دوره ریاست‌جمهوری جو بایدن شکل گرفت. برنامه اولیه دو مرحله داشت که یکی پایان ماموریت نظامی ائتلاف در عراق تا سپتامبر ۲۰۲۵ و دیگری ادامه استفاده از خاک عراق برای پشتیبانی عملیات ضدداعش در سوریه تا دست‌کم سپتامبر ۲۰۲۶ بود. واشنگتن و بغداد هم‌زمان درباره شکل تازه همکاری امنیتی دوجانبه مذاکره می‌کردند.

نیروهای آمریکایی سال ۲۰۲۵ از بیشتر پایگاه‌هایشان در مناطق مختلف عراق خارج شدند، اما چندصد نظامی در اقلیم کردستان باقی ماندند. خروج آخرین نیروها اکنون در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ تکمیل شده است.

بنابراین هرچند گروه‌های وابسته به جمهوری اسلامی ایران این خروج را نتیجه فشار نظامی اخیر خود تلقی می‌کنند، واقعیت این است که جدول زمانی آن پیش از جنگ اخیر تعیین شده بود و اگرچه حملات ماه‌های گذشته زمینه امنیتی اجرای توافق را تغییر داد، اصل تصمیم به پایان ماموریت محصول مذاکرات پیشین بغداد و واشنگتن بود.

آیا پایان ماموریت به معنای نابودی داعش است؟

پنتاگون می‌گوید طی کارزاری ۱۲ساله داعش را به‌عنوان یک تهدید نظامی سازمان‌یافته شکست داده است. این توصیف با از بین رفتن کامل گروه تفاوت دارد. داعش دیگر قلمرو گسترده گذشته را در اختیار ندارد، اما هسته‌های مخفی آن همچنان فعالیت می‌کنند.

اهمیت حضور آمریکا در سال‌های اخیر تنها به شمار نظامیان محدود نبود. اطلاعات درباره تحرکات داعش، مراقبت هوایی و شناسایی، بخشی از پشتیبانی واشنگتن از نیروهای عراقی بود. برخی مقام‌های امنیتی عراق و اقلیم کردستان نگران‌اند که کاهش این حمایت برای تجدید سازمان داعش فرصت بیشتری فراهم کند.

دولت عراق می‌گوید نیروهایش مبارزه با داعش را ادامه خواهند داد. آزمون عملی بغداد حفظ فشار بر هسته‌های این گروه و تامین توان اطلاعاتی و عملیاتی لازم پس از خروج نیروهای آمریکایی خواهد بود.

چرا شبه‌نظامیان وابسته به جمهوری اسلامی ایران خلع سلاح نشده‌اند؟

بغداد می‌خواهد سلاح و تصمیم نظامی در اختیار دولت باشد، اما گروه‌های قدرتمند نزدیک به تهران تاکنون با واگذاری تسلیحات خود همراهی نکرده‌اند. البته شماری از گروه‌های کم‌نفوذتر پذیرفته‌اند سلاح‌هایشان را تحویل دهند، اما گروه‌های اصلی این خواسته را رد کرده‌ یا برای آن شروطی گذاشته‌اند که تحققشان دشوار است.

عقب افتادن مهلت خلع سلاح تا ژوئن ۲۰۲۷ نشان می‌دهد پایان حضور آمریکا به‌تنهایی این اختلاف را حل نکرد و در حالی که خروج نیروهای خارجی یکی از مهم‌ترین توجیه‌های این گروه‌ها برای حفظ سلاح بود، اکنون نیز تعهدی مشترک و قابل‌اجرا برای کنار گذاشتن تسلیحات وجود ندارد.

واکنش کتائب حزب‌الله این تناقض را آشکار کرد. ابومجاهد العساف، از مسئولان امنیتی این گروه، خروج آمریکا را آغاز حاکمیت کامل عراق خواند، اما هم‌زمان به دولت الزیدی درباره اجرای برنامه‌های واشنگتن هشدار داد و آن را به سرنگونی تهدید کرد. چنین موضعی نشان می‌دهد اختلاف بر سر اختیار دولت عراق برای تصمیم‌گیری مستقل همچنان ادامه دارد.

نگرانی اقلیم کردستان از چیست؟

برای مقام‌های اقلیم کردستان، مسئله اصلی خروج سامانه‌های دفاع هوایی آمریکا است. وزارت پیشمرگه این اقلیم می‌گوید اقلیم کردستان در جریان جنگ اخیر آمریکا و جمهوری اسلامی ایران با بیش از هزار حمله پهپادی و موشک بالیستیک روبه‌رو شد.

در بیانیه این نهاد، خروج آمریکا بدون فراهم شدن سامانه دفاعی جایگزین، در شرایط پیچیده منطقه‌ای نگران‌کننده توصیف شده است. نگرانی مقام‌های کرد این است که نیروها و تجهیزات آمریکایی خارج شوند، اما تهدیدهای هوایی ادامه یابند.

این نگرانی در شرایطی مطرح می‌شود که عراق نیز از سرایت جنگ منطقه‌ای مصون نمانده است. گروه‌های وابسته به جمهوری اسلامی ایران به نیروهای آمریکایی حمله کرده‌اند و آمریکا نیز مواضع این گروه‌ها را هدف قرار داده است.

خروج نیروهای آمریکایی طبق موعد تعیین‌شده تکمیل شده، اما مسائل امنیتی عراق همچنان پابرجا است. موفقیت مرحله تازه به توان بغداد برای مقابله با داعش، تامین دفاع هوایی و واداشتن گروه‌های مسلح به پذیرش فرمان دولت بستگی دارد و این مسئولیت‌ها، اکنون بیش از گذشته بر عهده حکومت عراق قرار گرفته است.