ایالات متحده طی هفته‌های اخیر کارزار دیپلماتیک و مالی گسترده‌ای را برای افزایش فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی ایران آغاز کرده و با بیش از ۵۰ کشور درباره اجرای محدودیت‌ها و تحریم‌های تازه علیه تهران رایزنی کرده است.

وال‌استریت‌ژورنال به نقل از منابع آمریکایی گزارش داد که هدف اصلی این کارزار، محدود کردن مسیرهای باقی‌مانده تجارت ایران و واداشتن شرکای اقتصادی تهران به انتخاب میان ادامه همکاری با جمهوری اسلامی ایران و مواجه شدن با پیامدهای احتمالی تحریم‌های آمریکا، یا حفظ روابط مالی و تجاری خود با واشنگتن است.

در همین چارچوب، جاناتان برک، دستیار وزیر خزانه‌داری آمریکا در امور تأمین مالی تروریسم و جرایم مالی، در ماه جاری با مقام‌ها و فعالان اقتصادی چند کشور گفت‌وگو کرده است. برک مسئول هماهنگی بخشی از سیاست‌های مقابله با تأمین مالی تروریسم و پول‌شویی در وزارت خزانه‌داری آمریکا است.

به گفته مقام‌های آمریکایی، پیام واشنگتن در این رایزنی‌ها این بوده است که شرکت‌ها، بانک‌ها و ارائه‌دهندگان خدماتی که به فعالیت با نهادهای تحریم‌شده ایرانی ادامه دهند، ممکن است خود نیز با محدودیت‌های آمریکا مواجه شوند.

فشار بر صنعت هوانوردی ایران

یکی از مهم‌ترین محورهای فشار تازه آمریکا، صنعت هوانوردی ایران است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۸ سپتامبر، در چارچوب افزایش فشار اقتصادی، ۳۶ هدف مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم کرد. واشنگتن مدعی است بخشی از ناوگان هوایی تجاری ایران برای انتقال نیرو، تسلیحات و محموله‌های غیرقانونی مورد استفاده قرار گرفته است.

در پی این اقدامات، برخی شرکت‌های خارجی ارائه خدمات سوخت‌رسانی، نگهداری و خدمات زمینی به هواپیماهای ایرانی را محدود یا متوقف کرده‌اند. وال‌استریت ژورنال گزارش داده است که پروازهای شرکت‌های ایرانی در شماری از کشورها لغو شده یا با محدودیت مواجه شده‌اند و شرکت‌هایی که همچنان به خطوط هوایی تحریم‌شده ایران خدمات ارائه کنند، در معرض تحریم‌های ثانویه آمریکا قرار می‌گیرند.

ترکیه، عمان، عراق، آذربایجان و گرجستان از جمله کشورهایی‌اند که در هفته‌های اخیر محدودیت‌هایی علیه برخی پروازهای ایران اعمال کرده‌اند. امارات نیز محدودیت‌هایی برای فعالیت خطوط هوایی و نهادهای مالی ایران در نظر گرفته است.

این اقدامات در شرایطی انجام می‌شود که بخش مهمی از تجارت ایران پیش‌تر به دلیل محدودیت‌های دریایی به مسیرهای زمینی منتقل شده و همین امر موجب ایجاد گلوگاه‌های تازه در مرزهای زمینی شده است. وال‌استریت ژورنال گزارش کرده است که فشار بر حمل‌ونقل دریایی، بخش بیشتری از جابه‌جایی کالا را به مسیرهای زمینی سوق داده و ازدحام گسترده‌ای در برخی گذرگاه‌ها ایجاد کرده است.

بانک‌ها هم تحت فشار قرار گرفته‌اند

فشار آمریکا تنها به صنعت هوانوردی محدود نیست. امارات فعالیت برخی شعب بانک ملی ایران در معاملات مرتبط با ایران را محدود کرده و ترکیه هم مجوز فعالیت بانک ملت را لغو کرده است.

بریتانیا هم قصد ندارد برخی معافیت‌های بانکی مرتبط با نهادهای ایرانی را تمدید کند؛ اقدامی که می‌تواند ادامه فعالیت شعبه بانک ملی ایران در لندن را دشوار کند.

مقام‌های آمریکایی این اقدامات را بخشی از تلاش گسترده‌تری برای قطع دسترسی تهران به شبکه بانکی، بازار حمل‌ونقل و شرکت‌های واسطه‌ای می‌دانند.

واشنگتن طی ماه جاری چند دور تحریم تازه علیه شبکه‌های مالی و تجاری ایران اعمال کرده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در اطلاعیه‌های رسمی خود از افزایش فشار بر بانک‌ها، شبکه‌های دورزننده تحریم و شرکت‌های مرتبط با ایران خبر داده است.

 انتخاب میان تهران و واشنگتن

منطق اصلی کارزار آمریکا استفاده از تحریم‌های ثانویه است؛ یعنی حتی شرکت‌ها و بانک‌های غیرآمریکایی نیز ممکن است در صورت انجام برخی معاملات با نهادهای تحریم‌شده ایرانی، دسترسی خود به بازار یا نظام مالی آمریکا را به خطر بیندازند.

در چنین شرایطی، تصمیم اقتصادی برای شرکت‌های خارجی دیگر تنها به سود یا زیان تجارت با ایران محدود نیست. آن‌ها باید هزینه احتمالی از دست دادن دسترسی به بازار آمریکا، دلار و شبکه بانکی بین‌المللی را نیز محاسبه کنند.

برک گفته است که کشورهای شریک آمریکا اکنون تحریم‌های ایران را جدی‌تر از گذشته تلقی می‌کنند. با این حال، میزان موفقیت این کارزار به میزان همکاری کشورهایی بستگی دارد که همچنان روابط اقتصادی مهمی با ایران دارند.

چین و روسیه از مهم‌ترین موارد استثنا هستند. وال‌استریت ژورنال گزارش داده است که این دو کشور همچنان پذیرای پروازهای ایرانی‌اند و با تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا مخالفت دارند.

فشار نظامی و دریایی

کارزار اقتصادی در شرایطی ادامه دارد که واشنگتن هم‌زمان فشار بر مسیرهای دریایی ایران را نیز حفظ کرده است.

بر اساس گزارش وال‌استریت ژورنال، اقدامات دریایی آمریکا صادرات و انتقال محموله‌های ایران را مختل کرده و تهران را بیش از گذشته به مسیرهای زمینی و شبکه‌های جایگزین وابسته کرده است.

مقام‌های آمریکایی معتقدند ترکیب محدودیت‌های دریایی، تحریم صنعت هوانوردی، فشار بر بانک‌ها و تهدید شرکت‌های واسطه می‌تواند هزینه تجارت خارجی ایران را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد.

در مقابل، تهران طی روزهای اخیر پیشنهادهایی برای کاهش موقت تنش مطرح کرده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، ایران پیشنهاد کرده بود در طرحی هفت روزه، حملات به کشتی‌ها در تنگه هرمز و برخی منافع آمریکا را متوقف کند تا زمینه برای مذاکرات بیشتر فراهم شود.

با این حال، دولت دونالد ترامپ تاکنون نشانه‌ای از آمادگی برای کاهش اساسی فشار اقتصادی یا لغو محدودیت‌های دریایی نشان نداده است.

هدف؛ جلوگیری از پیدا شدن مسیرهای جایگزین

مقام‌های فعلی و پیشین آمریکایی می‌گویند اثرگذاری تحریم‌ها زمانی افزایش می‌یابد که شرکت‌ها و دولت‌ها مطمئن باشند واشنگتن اجرای آن‌ها را به‌طور مستمر دنبال خواهد کرد.

از همین رو، هدف کارزار کنونی تنها افزودن نام شرکت‌ها و بانک‌های جدید به فهرست تحریم‌ها نیست، بلکه محدود کردن امکان ایجاد مسیرهای جایگزین برای ایران است؛ از شبکه‌های پرداخت و بانک‌های واسطه گرفته تا مسیرهای هوایی، دریایی و زمینی.

فشار بر صنعت هوانوردی نمونه‌ای از همین راهبرد است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در اطلاعیه رسمی خود گفته عملیات تازه، علاوه بر خطوط هوایی ایران، شرکت‌های پوششی، واسطه‌های خارجی و مسیرهای انتقالی را که تهران برای دسترسی به قطعات و فناوری مورد نیاز استفاده می‌کند نیز هدف قرار داده است.

نتیجه نهایی این کارزار هنوز روشن نیست. ایران همچنان به برخی شرکای بزرگ اقتصادی، به‌ویژه چین، دسترسی دارد و تجربه دوره‌های گذشته نیز نشان داده است که شبکه‌های دور زدن تحریم می‌توانند بخشی از تجارت را حفظ کنند.

با این حال، گستردگی اقدامات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد واشنگتن در تلاش است فشار بر ایران را از یک مجموعه تحریم‌های مالی به شبکه‌ای فراگیرتر از محدودیت‌های بانکی، هوایی، دریایی و تجاری تبدیل کند؛ شبکه‌ای که هدفش افزایش هزینه هر مسیر جایگزینی است که تهران برای حفظ ارتباط خود با اقتصاد جهانی پیدا می‌کند.