نگرانی از برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی سال‌ها است در سیاست خارجی آمریکا و اسرائیل مطرح است. پس از افشای تاسیسات هسته‌ای مخفی در اوایل دهه ۲۰۰۰، این پرونده به موضوع مذاکرات و توافق برجام تبدیل شد. آمریکا در سال ۲۰۱۸ از توافق خارج شد و از آن زمان سطح فعالیت‌های هسته‌ای جمهوری اسلامی افزایش پیدا کرد و نظارت‌های بین‌المللی محدودتر شد. 

پس از حملات اسرائیل و آمریکا به تاسیسات هسته‌ای در سال ۲۰۲۵، تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد جمهوری اسلامی در حال بازسازی سایت‌های آسیب‌دیده است. مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی در سال ۲۰۲۶، هم‌زمان با ناآرامی‌های داخلی در ایران، دوباره مطرح شد. هنگامی که در دسامبر ۲۰۲۵ اعتراض‌های سراسری ضدحکومتی آغاز شد و حکومت با سرکوب شدید پاسخ داد، آمریکا بار دیگر اقدام نظامی را بررسی کرد. شورای روابط خارجی در گزارشی به بررسی توانمندی هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی می‌پردازد.

فاصله زمانی تا تولید سلاح هسته‌ای

جمهوری اسلامی هنوز سلاح هسته‌ای ندارد، اما زیرساخت فنی و صنعتی لازم برای تولید آن تا حد زیادی فراهم است. بر اساس برآوردهای اطلاعاتی آمریکا، جمهوری اسلامی می‌تواند ظرف چند ماه مواد شکافت‌پذیر کافی برای سلاح را تولید کند. برخی ارزیابی‌ها زمان لازم برای تولید مواد اولیه را حتی یک تا دو هفته می‌دانند، هرچند تبدیل این مواد به کلاهک عملیاتی به زمان بیشتری نیاز دارد.

هدف توافق برجام افزایش این فاصله زمانی به دست‌کم یک سال بود تا دولت‌ها فرصت واکنش داشته باشند. پس از خروج آمریکا از توافق در ۲۰۱۸، جمهوری اسلامی سطح غنی‌سازی را افزایش داد و دسترسی بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی کاهش پیدا کرد. آخرین بازرسی‌های کامل در سال ۲۰۲۱ انجام شد.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، در دسامبر ۲۰۲۴ اعلام کرد جمهوری اسلامی غنی‌سازی اورانیوم را تا حدود ۶۰ درصد افزایش داده، سطحی نزدیک به آستانه ۹۰ درصدی که برای سوخت سلاح هسته‌ای لازم است. گزارش آژانس در مه ۲۰۲۵ نشان داد ذخیره اورانیوم نزدیک به درجه تسلیحاتی طی چند ماه حدود ۵۰ درصد افزایش پیدا کرده است و این مقدار می‌تواند برای حدود ده سلاح هسته‌ای کافی باشد.

اطلاعات آمریکا در اوایل ۲۰۲۵ نیز از فعالیت یک تیم مخفی از دانشمندان برای دنبال کردن روشی سریع‌تر، هرچند ساده‌تر، برای ساخت بمب خبر داد. همین افزایش ذخایر و نگرانی از کوتاه شدن زمان «فرار هسته‌ای» یکی از دلایل حمله آمریکا به تاسیسات هسته‌ای جمهوری اسلامی در سال ۲۰۲۵ اعلام شد. با وجود اعلام نابودی این تاسیسات، تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد برخی از آن‌ها در حال بازسازی‌اند.

جمهوری اسلامی در بیش از ده محل در کشور فعالیت‌های مرتبط با چرخه سوخت هسته‌ای انجام می‌دهد. مهم‌ترین مرکز غنی‌سازی در نطنز قرار دارد که در حملات ۲۰۲۵ آسیب دید. تنها نیروگاه تولید برق هسته‌ای در بوشهر واقع است.

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گزارشی در مه ۲۰۲۵ اعلام کرد جمهوری اسلامی فعالیت‌های هسته‌ای اعلام‌نشده‌ای در سه پایگاه پیش‌تر ناشناخته در لویزان-شیان، تورقوزآباد و ورامین انجام داده است. این گزارش‌ها باعث تداوم تردیدها درباره ابعاد نظامی احتمالی برنامه شده است.

توانایی‌های نظامی و موشکی

جمهوری اسلامی دارای مجموعه متنوعی از توانایی‌های موشکی است. تحلیلگران اطلاعاتی آمریکا می‌گویند جمهوری اسلامی بزرگ‌ترین زرادخانه موشک‌های بالستیک در خاورمیانه را در اختیار دارد. موشک‌های بالستیک مسیری منحنی‌شکل را در جو طی می‌کنند، بسیار سریع‌تر از پهپادها و موشک‌های کروز حرکت می‌کنند و معمولا رهگیری آن‌ها دشوارتر است.

گزارش شده است موشک‌های دوربرد جمهوری اسلامی توانایی رسیدن به اهدافی تا فاصله ۲۰۰۰ کیلومتر یا حتی بیشتر در سراسر خاورمیانه و بخش‌هایی از اروپا را دارند. به گفته کارشناسان تسلیحاتی، کلاهک‌های متعارف بزرگ‌تر در محیط‌های شهری متراکم می‌توانند صدها نفر را کشته یا زخمی کنند.

در حملات سال ۲۰۲۴، جمهوری اسلامی برای نخستین بار اهدافی در اسرائیل را مستقیم هدف گرفت. حمله نخست شامل پهپادها و موشک‌ها بود و به‌دلیل هشدار قبلی زمان کافی برای رهگیری وجود داشت. حمله دوم در اکتبر همان سال بیشتر با موشک‌های بالستیک و بدون هشدار انجام شد و در عرض چند دقیقه به اهداف رسید. تصاویر ماهواره‌ای نشان داد بیش از ۳۰ موشک به یک پایگاه هوایی در جنوب اسرائیل اصابت کرده است، که نشان می‌دهد یا اسرائیل تصمیم گرفته بود این حملات خاص را رهگیری و خنثی نکند، یا سامانه‌های دفاعی ناکام مانده‌اند.

تحلیلگران هشدار می‌دهند حملات آینده می‌تواند بزرگ‌تر و رهگیری آن‌ها دشوارتر باشد، به‌ویژه اگر جمهوری اسلامی از سلاح‌های پیشرفته‌تری مانند موشک‌های «فتاح-۱» و «خیبرشکن» بیشتر استفاده کند.

دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هسته‌ای چه پیامدهایی دارد؟

بسیاری از کارشناسان سیاست خارجی هشدار می‌دهند جمهوری اسلامی مسلح به سلاح هسته‌ای تهدیدی جدی برای اسرائیل خواهد بود و چالشی بزرگ برای منافع آمریکا و شرکایش در خاورمیانه ایجاد می‌کند. برخی تحلیلگران منطقه‌ای بیم دارند جمهوری اسلامی هسته‌ای احتمالا جسورتر شود و سیاست خارجی تهاجمی‌تری را نه‌ فقط در منطقه بلکه از طریق همکاری‌های نظامی و اقتصادی روبه‌رشد با چین و روسیه دنبال کند. جمهوری اسلامی برای تقویت نیروهای روسیه در جنگ اوکراین انواع سامانه‌های تسلیحاتی، از جمله پهپادها و موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد، در اختیار مسکو قرار داده است.

همچنین، این نگرانی وجود دارد که دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح‌ هسته‌ای سایر کشورهای منطقه را ترغیب کند و مسابقه‌ای خطرناک برای دستیابی به تسلیحات هسته‌ای شکل گیرد.

با وجود اینکه مشخص نیست مذاکرات عمان در نهایت چگونه پیش خواهد رفت، کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند مسیر دشواری در پیش باشد. مایکل فرومن، رئیس شورای روابط خارجی، پس از حملات سال گذشته نوشت: «مذاکرات آینده با موانع متعددی مواجه است، از جمله اینکه نظر ترامپ تغییر کند و حتی توافق‌های موجود، از جمله توافق‌های خودش، را لغو کند.» برای نمونه، ترامپ سال گذشته گفته بود می‌خواهد کل برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی را برچیند، اما پیش از مذاکرات فوریه موضعش در قبال «عدم وجود سلاح هسته‌ای» را نرم‌تر کرد. او در ژانویه به پولیتیکو گفت: «وقت آن رسیده به دنبال رهبری جدید در تهران باشیم.»

به عقیده بسیاری از کارشناسان هسته‌ای، جمهوری اسلامی با برچیدن کامل تاسیسات هسته‌ای به‌شدت مخالفت خواهد کرد، به‌ویژه که برنامه هسته‌ای اکنون یکی از آخرین اهرم‌های ژئوپولیتیکی تهران پس از تضعیف بسیاری از نیروهای نیابتی‌اش محسوب می‌شود. 

به گفته فرومن، دستیابی به مصالحه‌ای متوازن‌تر میان آمریکا و جمهوری اسلامی تا حد زیادی به آمادگی دولت ترامپ برای کاهش تحریم‌های اقتصادی بستگی دارد. او افزود: «پرسش این است که آیا چنین توافقی برنامه غنی‌سازی جمهوری اسلامی را ممنوع یا صرفا محدود می‌کند و اگر مورد دوم باشد، تا چه اندازه متفاوت یا بهتر از برجام خواهد بود.»