در دامنه کوهی مشهور به دوشاخ از سلسلهکوههای هندوکش در حومه شهر مزارشریف افغانستان، گروهی داوطلب تیشه در دست و نفسزنان، برای رسیدن به بلندترین نقطههای کوه قدم برمیدارند. آنان قرار نیست مانند بسیاری از ساکنان این منطقه کوهستانی، درختان کوه را قطع کنند و اگرچه در یک دست تیشه دارند، در دست دیگر بستهای بذر درختان کوهی را گرفتهاند تا پس از کوبیدن تیشه و کندن تکهای از خاک کوه، بذر را زیر خاک بکارند تا بروید و سبز شود.
این اقدام بخشی از فعالیتهای یک کارزار کوچک است که گروهی از افراد مصمم داوطلبانه آغاز کردهاند. حمید انصاری، فعال محیطزیست و هماهنگکننده این کارزار، به ایندیپندنت فارسی گفت که در افغانستان به دلیل چالشهای فراوان، توجه به محیط زیست، احیای زیستبوم و حفاظت از منابع طبیعی، نه برای مردم اولویت بوده است و نه برای دولتها.
گروهی از داوطلبان که برای احیای زیستبوم در حومه مزارشریف تلاش میکنند-ارسالی به ایندیپندنت فارسی
انصاری میگوید با گروه کوچکی از داوطلبان، کارزاری را با هدف احیای زیستبوم مناطق روستایی، بهویژه کوهستانها، آغاز کرده، زیرا زیستبوم کوهها تخریب شده و در بسیاری از مناطق، نشانی از علفزارها باقی نمانده است.
به گفته او، فقر و نیاز شدید سبب شده است درختان کوهستان بریده و به هیزم تبدیل شوند و علفها و درختزارهای تپهها نیز خوراک دامها شوند. افزون بر آن، به دلیل خشکسالی و تخریب خاک، امکان رویش دوباره هم از میان رفته است.
این فعال محیط زیست میافزاید بسیاری از مردم نیزبرای درک وضعیت محیط زیست سواد و آگاهی لازم را ندارند. «اگر آنها دانایی و آگاهی لازم را درباره فوریت این مسئله و خطرهای ناشی از آن داشتند، حتما وحشت میکردند».
او میگوید همراه گروهش به روستاها و مناطق مختلف سفر میکند و با مردم درباره اهمیت مراقبت از محیط زیست، سبز کردن کوهها، احیای زیستبوم و حفاظت از درختزارها گفتگو میکند. کسانی که این مسائل را درک میکنند، همکاری نشان میدهند و برخی دیگر بیتفاوتاند. انصاری افزود: «دانشجوها و کارمندان حکومت تا حدی آگاهی دارند، اما بخشی از مردم هیچ چیزی در این مورد نمیدانند و به همین دلیل بیخیالاند.»
حمید انصاری که تا پیش از بازگشت طالبان به قدرت در دانشگاه، علوم سیاسی تدریس میکرد، تاکید میکند تمرکز اصلی باید بر آموزش عمومی و آگاهیدهی درباره خطرهای جدی و فوری تخریب محیط زیست باشد تا مردم بدانند این روند به نابودی منابع زندگی آنها میانجامد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
بر اساس مقالهای علمی از مایکل فرگوس که در مجله «اشین افیرز» منتشر شد، افغانستان از سال ۱۹۵۰ تاکنون با شتابی نگرانکننده گرم شده است. این مقاله میافزاید دمای میانگین سالانه این کشور ۱.۸ درجه سانتیگراد افزایش یافته که تقریبا دو برابر میانگین جهانی است. از طرفی این افزایش بهطور نامتوازن رخ داده و در جنوب و غرب کشور تا ۲.۴ درجه و در شرق حدود ۰.۶ درجه سانتیگراد ثبت شده است.
همزمان، میزان بارندگیهای سنگین بین ۱۰ تا ۲۵ درصد افزایش یافته، پوشش برف بهطور متوسط سه هفته زودتر آب میشود و سطح یخچالهای طبیعی طی ۳۰ سال گذشته ۱۳ درصد کاهش یافته است. افزون بر این، میزان بارش در مناطق مرکزی این کشور در شش دهه اخیر حدود ۴۰ درصد افت کرده است. پیشبینیهای این مقاله نشان میدهد تا پایان قرن بیستویکم، دمای سالانه افغانستان ۳ تا ۵ درجه سانتیگراد دیگر افزایش خواهد یافت، بارش سالانه ۴ تا ۱۲ درصد بیشتر میشود، تعداد روزهای بسیار گرم تابستان افزایش مییابد و تعدادروزهای یخبندان بهطور محسوسی کاهش پیدا میکند.
این تحولات اقلیمی بر معیشت و ساختار اجتماعیاقتصادی افغانستان پیامدهایی مستقیم و گسترده داشته است. در یک مطالعه پایهای در سال ۲۰۲۳، مشخص شد که با وجود سرمایهگذاریهای هنگفت در بخشهای صنعت و آموزش، ۵۴ درصد جمعیت افغانستان همچنان تنها به کشاورزی وابستهاند و ۷۱ درصد کشاورزان خُرد از کاهش بهرهوری زمینها به دلیل خشکسالی و سیلاب نگراناند.
این وضعیت در کنار نابودی زمینهای کشاورزی، گسترش بیابانزایی و از میان رفتن درختزارها و فضاهای سبز در مناطق اطراف شهرها، به مهاجرت گسترده از روستاها به شهرها یا کشورهای همسایه، بهویژه ایران و پاکستان، انجامیده است. در برخی مناطق، از جمله کابل، بحران آب به مرحله حاد رسیده، منابع آب سطحی تا ۶۹ درصد کاهش یافته و سطح آبهای زیرزمینی تنها در یک دهه از حدود ۲۰ متر به ۱۰۰ متر کاهش یافته است.
حمید انصاری میگوید او نیز مانند بسیاری دیگر تا چند سال پیش، بهویژه در دوران حاکمیت دولت جمهوری و زمانی که سازمانهای بینالمللی با بودجههای کلان در افغانستان فعالیت میکردند، به فوریت توجه به بحران محیط زیستی توجه نداشت، اما اکنون این وضعیت را درک کرده و بهصورت داوطلبانه، با تهیه ابزارهای ابتدایی، به کاشت بذر گیاهان کوهی روی آورده است.
انصاری و گروهش امیدوارند بتوانند نقشی در احیای زیستبوم مناطق روستایی و کوهستانی ایفا کنند و این روند را بهعنوان یک کارزار داوطلبانه مردمی گسترش دهند.
فعالان محیط زیست در حال کاشتن بذرهای گیاهان کوهی-ارسالی به ایندیپندنت فارسی
در هفتههای گذشته، گروههای مختلفی از جمله ورزشکاران، خبرنگاران، مسئولان نهادهای دولتی و فعالان اجتماعی به این کارزار پیوستهاند و در کوههای حومه شهر مزارشریف هزاران بذر کاشتهاند. رژیم طالبان که به دلیل سیاستهای ضدحقوق بشری، نقض گسترده حقوق زنان و سرکوب اجتماعی در انزوای بینالمللی بهسر میبرد، در بسیاری از نشستهای مرتبط با محیط زیست دعوت نمیشود.
حمید انصاری که با سفر به روستاهای خالی از جمعیت و دیدن کوههایی که از علفها و درختزارها تهی شدهاند، بیش از پیش نگران میشود و میگوید بسیاری از مناطق کوهستانی که تا چند سال پیش پوشیده از درخت و گیاه بودند، اکنون خشک و برهنهاند.
بر اساس یک مطالعه سازمان خواروبار و کشاورزی سازمان ملل متحد، خشکسالی مداوم در افغانستان به خالی شدن روستاها از جمعیت، هجوم مردم به شهرها، گسترش بیابانزایی، آب شدن یخچالهای طبیعی و کاهش منابع تامین معاش دامداران و کشاورزان انجامیده است.
این وضعیت در حالی ادامه دارد که مطالعات نشان میدهد افغانستان در بازه ۱۹۶۱ تا ۲۰۲۲، رشد سالانه جمعیت با نرخ ۲.۶ درصد، بهمراتب سریعتر از رشد تولید داخلی غذا، با ۱.۲ درصد، بوده است. مایکل فرگوس که چندین سال با شورای پناهندگان نروژ در افغانستان کار کرده، در مقاله خود مینویسد این شکاف میان رشد جمعیت و کاهش تولید داخلی، به افزایش وابستگی به واردات غذایی و تشدید بیثباتی مداوم بازار انجامیده است. همزمان، تغییرات اقلیمی به ظهور بیماریهای جدیدی مانند تب دِنگی در روستاها و شهرها و بروز بیماریهای نوپدید در دام و طیور منجر شده و فشاری مضاعف بر نظام سلامت و معیشت وارد کرده است.
با این حال، فعالان محیط زیست باور دارند در شرایط کنونی که نهادهای طالبان به وضعیت محیط زیست توجهی ندارند و نهادهای بینالمللی نیز برنامهای مشخص برای افغانستان ارائه نکردهاند، تنها راه نجات اقدامهای مردمی فراگیر برای مراقبت از محیط زیست و احیای زیستبوم مناطق روستایی و کوهستانی است.
