سقوط یک فروند پهپاد امکیو ۹ ریپر ساخت ایالات متحده ِآمریکا در استان میدان وردک افغانستان، بار دیگر موضوع نقض حریم هوایی افغانستان در دوران حاکمیت طالبان را برجسته کرد. ویدیوهایی که از بدنه این پهپاد در منطقهای کوهستانی و پوشیده از برف منتشر شده، در شبکههای اجتماعی دست به دست شده و واکنشهای مختلفی را برانگیخته است.
در پی انتشار این تصاویر، شماری از فعالان وابسته به طالبان در شبکه اجتماعی اکس مدعی شدند که طالبان این پهپاد را سرنگون کردهاند. با این حال، بررسیهای فنی و شواهد موجود نشان میدهد که رژیم طالبان در حال حاضر به سلاحها و تجهیزات پیشرفتهای که توانایی رهگیری، قفل راداری و هدفگیری دقیق پهپادهای پیشرفته را داشته باشد دسترسی ندارد.
حتی در دوران حکومت پیشین افغانستان، که از حمایت مالی، تسلیحاتی و سیاسی ایالات متحده آمریکا و ناتو برخوردار بود، چنین سامانههای پیشرفته دفاع هوایی در اختیار نیروهای امنیتی افغانستان نبود. این واقعیت، ادعای طالبان مبنی بر سرنگونی این پهپاد را با تردیدهای جدی مواجه میکند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
بهرغم گذشت بیش از دو روز از سقوط این پهپاد در میدان وردک، رژیم طالبان تاکنون هیچ توضیحی در این مورد ارائه نکرده است. بررسی اولیه ویدیوهای منتشرشده از لاشه این پهپاد نیز نشانهای از هدف قرار گرفتن آن با موشک یا تسلیحات سنگین را نشان نمیدهد. همچنان مشخص نیست که آیا طالبان لاشه این پهپاد را از محل سقوط منتقل کردهاند یا نه.
اینگونه پهپادها معمولا در ارتفاع بسیار بلند پرواز میکنند تا خطر هدف قرار گرفتن آنها به حداقل برسد. از سوی دیگر، دولتهای افغانستان در هیچ یک از دورهها، سامانه موثر و عملیاتی برای هدف قرار دادن هواپیماهای نظامی و پهپادهایی که حریم هوایی کشور را نقض میکردند در اختیار نداشتند. اکنون نیز که طالبان قدرت را در دست دارند و از مسیر قانونی و مبتنی بر آرای عمومی به حکومت نرسیدهاند، هیچ کشوری حاضر نشده است این مخاطره را بپذیرد که تسلیحات پیشرفته نظامی را در اختیار آنان بگذارد.
بر اساس چندین گزارش شورای امنیت سازمان ملل متحد، در دوران حاکمیت مجدد طالبان، حدود ۲۰ گروه تروریستی و ستیزهجو، ازجمله شبکه القاعده، تحریک طالبان پاکستان، شاخه خراسان گروه دولت اسلامی و جماعت انصارالله در افغانستان حضور دارند. بهرغم این وضعیت، افغانستان تهدیدی جدی برای امنیت جهانی شناخته میشود و در طول بیش از چهار سال و نیم حاکمیت مجدد طالبان، هیچ کشوری به این گروه تسلیحات نظامی پیشرفته نداده است. تسلیحات بهجامانده از حضور آمریکا، ناتو و حکومت پیشین افغانستان اغلب سلاحهای سبکاند و با چنین تجهیزات محدودی امکان هدف قرار دادن هواپیماها و پهپادهای نظامی وجود ندارد.
سقوط این پهپاد بار دیگر نقض حریم هوایی افغانستان تحت حاکمیت طالبان را آشکار کرده است و نشانه ناتوانی طالبان در دفاع از حریم هوایی کشور تلقی میشود. این موضوع در حالی مطرح میشود که در مذاکرات ماه نوامبر میان رژیم طالبان و پاکستان، زمانی که مقامهای پاکستانی از طالبان خواستند فعالیت تحریک طالبان پاکستان از خاک افغانستان مهار شود، هیئت طالبان در پاسخ از پاکستانیها درخواست کرد که مانع ورود هواپیماهای نظامی و پهپادها، ازجمله پهپادهای آمریکایی، از قلمرو پاکستان به افغانستان شوند. با این حال، پاکستان چنین تضمینی نداد. این مسئله در شرایطی مطرح شد که فرمانده ارتش پاکستان و نخستوزیر این کشور میکوشند روابط دیپلماتیک، نظامی و اقتصادیشان با ایالات متحده امریکا را تقویت کنند.
در دوران نظام جمهوریت، ایالات متحده آمریکا برای رصد و کنترل حریم هوایی افغانستان امکانات پیشرفتهای در اختیار داشت و در آن زمان کشورهای همسایه به حملات هوایی در خاک افغانستان اقدام نمیکردند، اما پس از پایان ماموریت نظامی آمریکا در ماه اوت ۲۰۲۱، واشینگتن این تجهیزات پیشرفته را یا منتقل کرد یا نابود ساخت و از حالت عملیاتی خارج کرد تا به دست طالبان نیفتد.
در دوران حاکمیت مجدد رژیم طالبان، نظامیان پاکستانی چندین بار حریم هوایی افغانستان را نقض کردهاند، اما طالبان هیچ اقدام موثری برای دفع یا جلوگیری از این حملات انجام ندادهاند. در عین حال، ایالات متحده آمریکا به دلیل دو دهه حضور در افغانستان و ادامه فعالیت گروههای تروریستی، همچنان از طریق هوا وضعیت افغانستان را زیر نظر دارد تا اشراف اطلاعاتیاش را حفظ کند.
در همین چارچوب، واشینگتن در ۳۱ ژوئیه ۲۰۲۲ ایمن الظواهری، رهبر وقت شبکه القاعده، را در منطقه دیپلماتنشین کابل هدف قرار داد. این حمله دقیق که محل سکونت الظواهری را نشانه گرفت، موجب نگرانی جدی در میان رهبران و مقامهای ارشد طالبان شد و نشان داد که آمریکا، هرچند حضور نظامی مستقیم در افغانستان ندارد، اما به واسطه شناخت جغرافیایی، تجربه میدانی و بانک اطلاعاتی گسترده، همچنان قادر است عناصر تهدیدکننده امنیت را هدف قرار دهد.
در نهایت، دفاع موثر از حریم هوایی کشورها معمولا در گرو وجود حکومتهای مشروع، مبتنی بر قانون و برخوردار از روابط فعال با جامعه جهانی و متحدان بینالمللی است. در مقابل، رژیم طالبان نه حکومتی مبتنی بر قانون است و نه برآمده از آرای عمومی؛ وضعیتی که عملا افغانستان را به فضایی باز برای نقض مکرر حریم هوایی و انجام عملیات فرامرزی بدل کرده است.
