در حالی‌که آلودگی هوای ایران در پاییز و زمستان امسال بار دیگر به مرزهای خطرناک رسیده، بارندگی‌های اخیر نگرانی تازه‌ای میان شهروندان و متخصصان ایجاد کرده است: امکان اسیدی بودن بارش‌ها. این پدیده‌ که در نتیجه غلظت بسیار بالای آلاینده‌ها در هوا می‌تواند به زمین، آب، جنگل‌ها و حتی سلامت انسان آسیب بزند، در شهرهای صنعتی کشور محتمل به نظر می‌رسد.

باران اسیدی چیست؟ 

باران اسیدی یا رسوب اسیدی اصطلاحی است که برای توصیف هر نوع بارشی به‌ کار می‌رود که دارای مقدار بالایی از ترکیبات اسیدی باشد و در قالب باران، برف، تگرگ، مه یا حتی به‌شکل خشک روی سطح زمین فرود ‌آید. 

این پدیده زمانی شکل می‌گیرد که گازهای اکسید نیتروژن (NOx) و دی‌اکسید گوگرد (SO₂) در اثر آلودگی ناشی از فعالیت انسان وارد جو شوند و با بخار آب و اکسیژن واکنش دهند و اسید نیتریک و اسید سولفوریک تولید کنند. این ترکیبات سپس همراه بارش‌ها یا گردوغبار در مناطق مختلف ته‌نشین می‌شوند و به همین دلیل، پدیده باران اسیدی محدود به نقطه یا شهر خاصی نیست و می‌تواند وسیع و فرامرزی باشد.

به‌طور طبیعی نیز باران اندکی حالت اسیدی دارد و معمولا پی‌اچ یا پ‌هاش (pH) حدود ۵/۶ دارد، اما اسیدیته زمانی خطرناک محسوب می‌شود که میزان پی‌اچ در نتیجه افزایش غلظت آلاینده‌ها کاهش پیدا کند. 

منابع طبیعی مانند آتشفشان و تجزیه مواد آلی در طبیعت نیز می‌توانند مقداری دی‌اکسید گوگرد و اکسید نیتروژن آزاد کنند، اما در دهه‌های اخیر عمده آلودگی به‌دلیل فعالیت انسان به‌خصوص نیروگاه‌ها، صنایع وابسته به زغال‌سنگ و خودروها بوده است. آمار جهانی نشان می‌دهد دو سوم انتشار دی‌اکسید گوگرد و حدود یک‌چهارم انتشار اکسید نیتروژن در جو از تولید برق با سوخت‌های فسیلی ناشی می‌شود.

چه پیامدهایی دارد؟

تاثیر باران اسیدی بر محیط‌زیست در سطح خاک، گیاهان و منابع آب آشکار می‌شود. ترکیبات اسیدی با خاک واکنش می‌دهند و عناصر ضروری مانند کلسیم، پتاسیم و منیزیم را حل می‌کنند و از بین می‌برند، در حالی‌ که هم‌زمان باعث آزاد شدن آلومینیوم و عناصر سمی دیگر در خاک می‌شوند. این عناصر با ورود به رودخانه‌ها و دریاچه‌ها، آب را برای آبزیان سمی می‌کنند. بسیاری از ماهی‌ها و گونه‌های آبزی نمی‌توانند در محیط اسیدی را زندگی کنند و زنجیره غذایی آبزیان و پرندگان دچار اختلال می‌شود.

در جنگل‌ها نیز باران اسیدی می‌تواند برگ‌ها و سوزن‌های درختان را تخریب کند و توان گیاه برای جذب آب و مواد مغذی را کاهش دهد. درختان آسیب‌دیده در برابر سرما، آفات، بیماری‌ها و کمبود مواد معدنی آسیب‌پذیرتر می‌شوند. این پدیده به‌ویژه در ارتفاعاتی که رطوبت و مه بیشتر است شدت بالاتری دارد.

باران اسیدی برای انسان نیز پیامدهایی دارد. وقتی دی‌اکسید گوگرد و اکسید نیتروژن در جو اکسید و به ذرات سولفات و نیترات تبدیل شوند، این ذرات قابل استنشاق‌اند و می‌توانند وارد ریه شوند. پژوهش‌ها ارتباط این ذرات با تشدید آسم، مشکلات تنفسی، التهاب ریه و افزایش خطر بیماری‌های قلبی‌وعروقی را نشان داده‌اند. به‌خصوص گروه‌های آسیب‌پذیر مانند سالمندان و کودکان بیشتر در معرض آثار این ذرات قرار دارند.

آثار باران اسیدی فقط به طبیعت محدود نمی‌شود و به بناهای تاریخی، مجسمه‌ها و ساختمان‌های سنگی نیز آسیب می‌زند. واکنش اسیدها با کربنات کلسیم موجود در سنگ‌های آهک و مرمر موجب فرسایش، از بین رفتن نقش‌ها و ناهمواری سطوح معماری می‌شود. خودروها و زیرساخت‌های شهری نیز ممکن است دچار خوردگی و آسیب شوند.

راهکارهای جهانی مقابله با این پدیده بیشتر بر کاهش انتشار دی‌اکسید گوگرد و اکسید نیتروژن استوار است، که از تغییر نوع سوخت و کاهش مصرف زغال‌سنگ تا توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش استاندارد خودروها، نصب اسکرابرها در نیروگاه‌ها و استفاده از فناوری‌های حذف آلاینده‌ها در صنایع را شامل می‌شود. 

برخی کشورها نشان داده‌اند که سیاست‌گذاری سختگیرانه می‌تواند شدت باران اسیدی را کاهش دهد، هرچند پیامدهای آن معمولا با فاصله زمانی مشخص بروز می‌کند و نیازمند پایش مداوم است.