در سراسر فلات ایران هزاران محوطهٔ باستانی و تاریخی پراکنده‌اند که هرکدام بخشی از تاریخ و تمدن این سرزمین‌اند. در برخی از این محوطه‌ها، لایه‌های مختلف تاریخی بر روی هم شکل گرفته‌اند و به هسته‌های نخستین شکل‌گیری کلان‌شهرهای امروزی بدل شده‌اند. اهواز یکی از همین کلان‌شهرهاست؛ شهری که پیشینهٔ تاریخی و تمدنی‌ آن به قرن‌ها قبل از اسلام بازمی‌گردد. با وجود چنین اهمیتی، میراث باستانی این شهر طی دو دههٔ گذشته، به دلیل حفاری‌های مترو، در معرض نابودی قرار گرفته است.

پروژه‌ای که از سال ۱۳۹۴ به دلیل مشکلات مالی و اختلافات میان شهرداری و پیمانکار متوقف شده بود، حالا قرار است بار دیگر با پیمانکار جدید و در همان مسیر پیشین آغاز به کار کند. حال آنکه پیش‌تر باستان‌شناسان بارها هشدار داده بودند که این محدوده احتمالاً با شهرهای باستانی تاریانا و هرمز اردشیر پیوند دارد و آثاری که در جریان حفاری مترو در این مناطق کشف شده نیز این احتمال را بالا می‌برد، اما آن‌طور که از شواهد برمی‌آید مسئولان شهری بدون در نظر گرفتن این هشدارها قصد ازسرگیری این پروژه را دارند.

روز شانزدهم مهر، حجت‌الله دهدشتی، شهردار اهواز، در نشستی خبری اعلام کرد که وزیر کشور سرانجام مجوز رسمی انعقاد قرارداد مترو اهواز را صادر کرده و به‌زودی مراحل اداری واگذاری پروژه به پیمانکار جدید آغاز خواهد شد. او گفت به‌زودی فرایند اداری واگذاری این پروژهٔ کلیدی به پیمانکار «واجد صلاحیت» اجرایی خواهد شد.

پیش‌تر نیز مجتبی یوسفی، نماینده اهواز در مجلس شورای اسلامی، از نهایی شدن مراحل انعقاد قرارداد مترو اهواز با قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا، وابسته به سپاه پاسداران، خبر داده و گفته بود که اعتباری دو هزار میلیارد تومانی برای این پروژه پیش‌بینی شده است.

نکتهٔ قابل‌توجه این است که مرحلهٔ نخست پروژهٔ خط یک مترو اهواز شامل تکمیل حدود ۱۱ کیلومتر مسیر و ۱۰ ایستگاه است که از میدان فرودگاه آغاز می‌شود و تا میدان ساعت این شهر امتداد می‌یابد. این محدوده بخشی از همان مسیر قدیمی مترو است که طی سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۸۹، حفاری در ایستگاه‌های آن به کشف آثار و لایه‌های باستانی و شکل‌گیری اعتراض شدید فعالان میراث فرهنگی منجر شده بود.

ماجرای قطار شهری اهواز

طرح احداث مترو اهواز در نیمهٔ نخست دههٔ ۱۳۸۰ به تصویب رسید. بر اساس برنامهٔ اولیه، قرار بود این کلان‌شهر تا سال ۱۳۹۲ صاحب شبکه‌ای متشکل از چهار خط قطار شهری شود، اما پروژه در موعد مقرر به بهره‌برداری نرسید و تنها حدود ۲۸ درصد پیشرفت کرد؛ نه به این دلیل که فعالان میراث فرهنگی و باستان‌شناسان به احداث مترو در حریم آثار باستانی اعتراض کرده بودند، بلکه به دلیل اختلاف‌های شدید مالی میان شهرداری و شرکتی که پیمانکاری پروژه را بر عهده داشت.

اختلاف‌های مالی در نهایت به فسخ قرارداد منجر شد و پروژه سال‌ها بلاتکلیف ماند. سرانجام در سال ۱۴۰۴، شهرداری اهواز توافق‌نامه‌ای با قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا امضا کرد که به موجب آن پروژهٔ ساخت مترو این شهر به این قرارگاه واگذار می‌شد.

خط یک مترو اهواز حدود ۲۳ کیلومتر طول دارد و شامل ۲۴ ایستگاه است و بنابراین اصلی‌ترین خط شبکه قطار شهری این کلان‌شهر به شمار می‌رود. این خط با دو تونل مجزا برای حرکت قطارها در مسیر رفت و برگشت طراحی شده است. مسیر آن از محدودهٔ نیروگاه زرگان در شمال شرقی اهواز آغاز می‌شود و پس از عبور از بولوار پاسداران و بولوار آیت‌الله بهبهانی، به خیابان نادری می‌رسد. سپس با گذر از زیر رودخانهٔ کارون، به سمت جنوب غربی شهر و منطقهٔ گلستان امتداد می‌یابد و در نهایت به منطقهٔ بقایی می‌رسد.

تقریباً از همان زمان که پروژهٔ احداث مترو در اهواز شروع به‌کار کرد، به موازات اختلاف‌های شدید مالی میان شهرداری اهواز و پیمانکار نخست، فعالان میراث فرهنگی به حفاری‌های مترو در محوطه‌های باستانی واکنش نشان دادند. آنها تأکید داشتند که مترو خط یک اهواز از محدودهٔ شهرهای باستانی هرمز اردشیر و تاریانا عبور می‌کند.

اعتراض‌ها به‌خصوص پس از آن آغاز شد که در اواخر آذرماه ۱۳۸۶، اعضای انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریانا هنگام بررسی عملیات حفاری مترو در ایستگاه دروازهٔ اهواز، بقایای خشت، آجر، سفال و لایه‌هایی از خاکستر در دیوارهٔ جنوبی محل حفاری را کشف کردند.

در همان زمان، مجتبی گهستونی، دبیر انجمن تاریانا، در گفتگویی شرح داد که اعضای این انجمن بلافاصله موضوع را به یگان حفاظت و معاونت پژوهشی میراث فرهنگی خوزستان اطلاع دادند. به گفتهٔ او، مسئولان میراث فرهنگی در ابتدا درمورد گزارش فعالان تردید داشتند، اما سرانجام برای بازدید از محل حاضر شدند. به رغم مقاومت مسئولان قطار شهری، کارشناسان پس از بررسی دیواره‌های محل حفاری، وجود خشت، سفال و خاکستر را تأیید کردند و خواستار انجام کاوش‌های باستان‌شناسی در این محدوده شدند.

پس از آن، گروهی پنج‌نفره از کارشناسان و باستان‌شناسان از تهران به اهواز اعزام شدند تا از محل حفاری بازدید کنند. آنها نیز در نهایت وجود لایه‌های باستانی در این محدوده را تأیید کردند و بررسی علمی محوطه را ضروری دانستند. سرانجام برای بررسی‌های باستان‌شناسی و اطلاع‌رسانی دربارهٔ کشف احتمالی آثار تاریخی توافقی میان مسئولان مترو اهواز و میراث فرهنگی شکل گرفت. با این حال، اختلاف بر سر قدمت تاریخی آثار نویافته ادامه یافت.

کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی معتقد بودند محدودهٔ ایستگاه‌های دروازه، چهارشیر و فرهنگی، در امتداد بافت قدیمی اهواز، احتمالاً بخشی از بقایای شهر تاریخی هرمز اردشیر است؛ شهری که بقایای آن در ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود.

از آنجا که اختلاف‌نظر میان مسئولان میراث فرهنگی و باستان‌شناسان دربارهٔ انتساب آثار کشف‌شده به شهر ساسانی هرمز اردشیر همچنان وجود داشت، انجمن تاریانا در سال ۱۳۸۷ تصمیم گرفت با ارسال نامه‌ای به یونسکو موضوع را به این سازمان بین‌المللی ارجاع دهد و خواستار مداخله برای جلوگیری از تخریب بیشتر محوطه شود.

حدود دو سال پس از آن، با کشف آثار تاریخی دیگری در محدودهٔ خط یک مترو اهواز، احتمال امتداد بقایای شهر باستانی هرمز اردشیر در این مسیر قوت گرفت، اما هیچ یک از این اتفاقات به توقف کامل حفاری منجر نشد تا اینکه در نهایت این پروژه به دلیل اختلاف‌های مالی و قراردادی با پیمانکار متوقف شد.

اکنون مقام‌های شهرداری اهواز از صدور مجوز انعقاد قرارداد جدید و ازسرگیری پروژه خبر می‌دهند، در حالی که هنوز سرنوشت آثار کشف‌شده در این محدوده مشخص نیست یا دست‌کم دربارهٔ آنها اطلاعات دقیقی منتشر نشده است. همچنین مدیران شهری دربارهٔ محافظت از لایه‌های تاریخی این منطقه در جریان عملیات جدید تضمین نداده‌اند.

اهواز از هخامنشیان تا ساسانیان

پیشینهٔ تاریخی اهواز با موقعیت جغرافیایی آن در کنار رودخانهٔ کارون و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی خوزستان با فلات مرکزی ایران پیوندی دیرینه دارد. با این حال، دربارهٔ زمان شکل‌گیری نخستین سکونتگاه شهری در این منطقه، محدودهٔ دقیق آن و نسبت شهرهای باستانی با اهواز امروزی میان پژوهشگران اختلاف‌نظرهایی وجود دارد. یکی از مهم‌ترین اختلاف‌نظرها در این مورد است که آیا «تاریانا» و «هرمز اردشیر» نام‌هایی بودند که در دوره‌های تاریخی مختلف به یک محدوده شهری اطلاق می‌شدند؟

اهمیت تاریانا در دورهٔ هخامنشی با قرار گرفتن احتمالی آن بر سر راه شاهی ارتباطی میان شوش و تخت جمشید پیوند داشت. کلیفورد ادموند باسورث در مقالهٔ «تاریخ اهواز» دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که این راه در محدودهٔ تاریانا از رودخانهٔ کارون عبور می‌کرد و گذر از رودخانه از طریق پلی متشکل از قایق‌ها انجام می‌شد. این مسیر یکی از راه‌های ارتباطی مهم میان مراکز حکومتی هخامنشیان بود و در رفت‌وآمد مقام‌های حکومتی، نیروهای نظامی و جابه‌جایی کالا نقش داشت.

باسورث می‌نویسد اهواز پیش از اسلام شهری آباد بود که می‌توان آن را با آگینیسِ جغرافی‌دانان یونانی یا به احتمال بیشتر با تاریانای دورهٔ هخامنشی یکی دانست. به اعتقاد این پژوهشگر تاریخ، اردشیر یکم، بنیان‌گذار شاهنشاهی ساسانی، این شهر را بازسازی کرد و نام آن را هرمز اردشیر گذاشت.

این شهر در سدهٔ سوم میلادی و همزمان با شکل‌گیری شاهنشاهی ساسانی بنیان‌گذاری یا بازسازی شد. طبری نیز ساخت آن را به اردشیر بابکان نسبت می‌دهد.

هرمز اردشیر در محدودهٔ اهواز کنونی و در ارتباط با رودخانهٔ کارون شکل گرفت و به یکی از مراکز اداری، اقتصادی و تجاری خوزستان بدل شد. با این حال، مرزهای دقیق این شهر ساسانی و محل قرارگیری بخش‌های مختلف آن در بافت امروزی اهواز هنوز به‌طور قطعی مشخص نشده است.

در منابع جغرافیایی و تاریخی دورهٔ اسلامی آمده است که هرمز اردشیر از دو بخش حکومتی و بازرگانی تشکیل می‌شد. بخش حکومتی محل استقرار فرمانروایان و بزرگان شهر بود و بخش تجاری «هوجستان واجار» (یعنی بازار خوزستان) نام داشت. بر اساس روایتی مشهور، در جریان حملهٔ اعراب به خوزستان در سدهٔ هفتم میلادی، بخش حکومتی شهر ویران شد، اما بخش تجاری باقی ماند و با نام عربی «سوق‌الاهواز» به حیات خود ادامه داد.

اهواز در سده‌های نخست پس از اسلام نیز اهمیت اقتصادی خود را حفظ کرد. جغرافی‌دانانی مانند اصطخری، ابن‌حوقل و مقدسی از بازارهای پررونق، تولید پارچه‌های ابریشمی و دیبا، محصولات نیشکر، آسیاب‌های آبی و شبکهٔ گستردهٔ کانال‌های آبیاری این شهر نوشته‌اند. رودخانهٔ کارون نیز از مسیرهای اصلی جابه‌جایی کالا میان مناطق داخلی ایران و بنادر خلیج فارس بود. با این همه، شهر در دوره‌های بعد بارها آسیب دید، از جمله در جریان شورش زنگیان در سدهٔ نهم میلادی که به گزارش طبری، با غارت شهر، اسارت ساکنان و آتش زدن خانه‌ها همراه بود.

مجموعهٔ این شواهد نشان می‌دهد که در محدودهٔ اهواز کنونی، دست‌کم از دورهٔ ساسانی، یک مرکز شهری مهم وجود داشته که در دورهٔ اسلامی نیز به حیات خود ادامه داده است. اما دربارهٔ پیوند دقیق آن با تاریانای دورهٔ هخامنشی، محل هستهٔ حکومتی شهر، گسترهٔ محله‌های باستانی و سرنوشت بقایای آنها هنوز ابهام‌های مهمی وجود دارد. همین ابهام‌ها ضرورت مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی را در بخش‌هایی از اهواز که احتمال وجود لایه‌های تاریخی در آنها مطرح است دوچندان می‌کند، به‌ویژه در محدوده‌هایی که قرار است مترو احداث شود.