سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) اعلام کرد منار جام، از میراث‌های جهانی این سازمان در استان غور افغانستان، با خطرهای طبیعی جدی و چالش‌های حفاظتی روبه‌رو است.

این هشدار در شرایطی مطرح می‌شود که سیلاب و فرسایش، پایداری این بنای تاریخی را تهدید می‌کنند و بازدید از بخش‌های آسیب‌پذیر آن پیش‌تر نیز نگرانی کارشناسان را برانگیخته بود. 

یونسکو در اطلاعیه خود، منار جام را «گواهی برجسته بر تاریخ و میراث فرهنگی افغانستان» خوانده و بر ضرورت توجه بیشتر به حفاظت از آن تاکید کرده است. این سازمان همچنین اعلام کرد که با حمایت مالی بنیاد آلیف، برای بررسی وضعیت منار، کاهش خطر سیلاب و حمایت از جامعه محلی اقدام‌هایی انجام داده است. 

به گفته این سازمان، تحلیل منظم داده‌های دستگاه‌های پایش سازه به متخصصان کمک می‌کند تا وضعیت این بنای تاریخی را بهتر مشخص کنند و برای حفاظت از آن و تضمین پایداری بلندمدتش برنامه‌ریزی کنند. یونسکو همچنین تاکید کرد که حفاظت از منار جام به معنای پاسداری از میراثی متعلق به تمام بشریت و حفظ آن برای نسل‌های آینده است

منار جام از آثار برجسته دوره غوریان است و در محل تلاقی دو رود هریرود و جام‌رود قرار دارد. یونسکو ارتفاع این بنا را ۶۵ متر اعلام کرده است و از آن به‌‌عنوان دومین منار بلند آجری جهان یاد می‌شود. معماری، آجرکاری‌ها و کتیبه‌های منار جام آن را به یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی افغانستان تبدیل کرده‌اند. این بنا سال ۲۰۰۲، هم‌زمان در فهرست میراث جهانی و فهرست میراث جهانی در معرض خطر یونسکو ثبت شد. 

آسیب‌پذیری منار جام و دشواری حفاظت از آن سابقه‌ای طولانی دارد. در دوران حکومت پیشین افغانستان، درگیری‌ها با طالبان در نواحی اطراف منار، سفر به این منطقه و اجرای تدابیر حفاظتی را دشوار کرده بود. ناامنی اطراف منار جام هم باعث می‌شد گردشگران کمتری خطر سفر به این بنای تاریخی را به جان بخرند. 

با سقوط کابل در اوت ۲۰۲۱ و بازگشت مجدد طالبان به قدرت، جنگ این گروه با حکومت پیشین پایان یافت و دسترسی به منار جام آسان‌تر شد. از آن زمان، گردشگران داخلی و شماری از گردشگران خارجی برای دیدن این بنای تاریخی به منطقه سفر کردند. 

در کنار علاقه به دیدن منار جام، شوق گرفتن عکس یادگاری و تهیه عکس و ویدیو برای انتشار در شبکه‌های اجتماعی نیز می‌تواند بر تجمع بازدیدکنندگان در اطراف منار، به‌ویژه در فصل تابستان، بیفزاید. این رفت‌وآمد زمانی نگران‌کننده می‌شود که بازدیدکنندگان وارد منار شوند و از پله‌های داخلی آن بالا بروند؛ بخش‌هایی که فرسودگی آن‌ها پیش‌تر گزارش شده است. 

بازدید از منار و بالا رفتن از پله‌های آن به گردشگران محدود نیست. شماری از مقام‌ها، فرماندهان و نیروهای طالبان نیز این کار را انجام داده‌اند. ورود گروهی به پله‌های آسیب‌پذیر و بالا رفتن برای گرفتن عکس می‌تواند فشار بیشتری بر بخش‌های فرسوده وارد کند. از این رو، تعیین شمار مجاز بازدیدکنندگان و تصمیم‌‌گیری درباره امکان ورود به داخل منار، به ارزیابی فنی وضعیت کنونی سازه نیاز دارد؛ به‌ ویژه آنکه استحکام‌‌بخشی پله‌ها از موضوع‌های مطرح در برنامه‌های حفاظتی یونسکو بوده است. 

در کنار نگرانی از تردد در بخش‌های آسیب‌پذیر، تهدید سیل نیز همچنان پابرجا است. قرار گرفتن منار در محل پیوستن دو رودخانه، پایه‌ها و زمین اطراف آن را در معرض سیلاب‌های فصلی قرار می‌دهد. یونسکو پیش‌تر اعلام کرده بود که این سیلاب‌ها می‌توانند بر پایداری و مقاومت سازه‌ای بنا تاثیر جدی بگذارند و پاکسازی دوره‌ای بستر رودخانه‌ها از سنگ و رسوب، بخشی از اقدام‌های پیشگیرانه ضروری است. خطر تماس آب با بخش‌های پایینی بنا نیز اهمیت مدیریت جریان رودخانه و جلوگیری از جمع شدن آب اطراف منار را بیشتر می‌کند. 

اقدام‌های حفاظتی در امتداد رودخانه با هدف کاهش فرسایش و محدود کردن آسیب جریان آب به زمین و پایه‌های منار انجام می‌شود. به باور کارشناسان، هدایت جریان آب به‌ گونه‌ای که تماس و فشار کمتری به پایه وارد کند، باید بر بررسی دقیق وضعیت رودخانه استوار باشد. در همین چارچوب، پاکسازی بستر و برداشتن سنگ‌ها و رسوب‌های انباشته می‌تواند به عبور بهتر آب و کاهش خطرهای ناشی از آن کمک کند. 

یونسکو در اطلاعیه تازه خود همچنین اعلام کرد که و صندوق فرهنگی بنیاد آقاخان با حمایت مالی بنیاد آلیف، برای تقویت «پایداری سازه‌ منار و حفاظت بلندمدت از آن» اقدام‌هایی در دست اجرا دارد. 

وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان نیز پیش‌تر در ژوییه ۲۰۲۶، از آغاز مرحله نخست مرمت منار جام خبر داده بود. 

فعالیت بنیاد آقاخان در حفاظت از میراث افغانستان به دوره کنونی محدود نمی‌شود. این نهاد در دوران حکومت پیشین نیز در برنامه‌های مرمت و حفاظت از بناهای تاریخی سهم داشت و چندین بنای تاریخی افغانستان را مرمت و بازسازی کرد. فعالیت‌های فرهنگی این بنیاد پس از بازگشت طالبان به قدرت نیز ادامه یافته است. 

در کنار مرمت بنا و حفاظت از کناره رودخانه، تکمیل یک پل رد همان حوالی نیز دسترسی به محوطه منار و ارتباط جوامع محلی را بهتر می‌کند. یونسکو تکمیل این پل را برای رسیدن تیم‌های حفاظتی به محوطه در شرایط اضطراری و فراهم شدن مسیر امن‌تر رفت‌وآمد ساکنان مهم دانسته و اطلاعیه خود ذکر کرده است: «تکمیل ساخت پل، با بهره‌ گیری از تخصص بین‌المللی و ملی، دستاورد مهمی است. این پل دسترسی برای مداخلات اضطراری را بهبود می‌بخشد و مسیرهای ارتباطی امن‌تر و مطمئن‌ تری برای جوامع محلی فراهم می‌کند.» 

بهبود دسترسی به محوطه در کنار فراهم کردن امکان اجرای سریع‌‌تر اقدام‌های حفاظتی، ضرورت مدیریت بازدیدها را نیز بیشتر می‌کند. حفاظت از منار جام مستلزم نظارت بر وضعیت پایه‌ها و پله‌ها، کنترل رفت‌وآمد در بخش‌های آسیب‌‌پذیر و رسیدگی دوره‌ای به رودخانه و دیوارهای محافظ است. 

یونسکو در اطلاعیه خود تاکید کرد: «این اقدام‌ها نشان می‌دهند که تعهد مستمر، تخصص فنی و همکاری چه دستاوردهای می‌توانند داشته باشند. یونسکو، آلیف و بنیاد آقاخان، هر یک در تلاش برای پاسداری از این میراث جهانی جایگزین‌‌ناپذیر سهم دارند و هم‌زمان از ایمنی و معیشت مردمی که اطراف آن زندگی می‌کنند، حمایت می‌کنند.» 

سرنوشت منار جام به تداوم مرمت تخصصی، مهار خطر سیلاب و مدیریت بازدیدها وابسته است. پایان جنگ طالبان با حکومت پیشین، دسترسی به این بنای تاریخی را راحت‌تر کرد، اما فرسایش و آسیب‌‌پذیری آن همچنان مایه نگرانی جدی کارشناسان است. در چنین شرایطی، لزوم حفاظت از پایه‌ها و پله‌های منار و جلوگیری از ورود بی‌ضابطه به بخش‌های آسیب‌پذیر مسئولیت طالبان و نهادهای دخیل را در حفاظت میراثی که ماندگاری آن برای افغانستان و نسل‌های آینده اهمیت دارد، سنگین‌تر می‌کند.