جمهوری اسلامی ایران از سال ۲۰۲۴ تاکنون، در حملات تلافی‌جویانه علیه اسرائیل، پایگاه‌های نظامی آمریکا و دیگر اهداف در منطقه، هزاران موشک بالیستیک، کروز و پهپاد تهاجمی یک‌طرفه مصرف کرد. افزون بر این، در حملات هوایی و موشکی اخیر هم شمار زیادی از موشک‌ها و پهپادهای ایران و پرتابگرهای آن‌ها نابود شدند. مهم‌تر آنکه حملات اسرائیل و آمریکا در سال‌های ۲۰۲۴، ۲۰۲۵ و به‌ویژه ۲۰۲۶، در مجموع به صنایع موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی ایران و همچنین مجموعه گسترده‌تر نهادهای پژوهشی و صنعتی دفاعی این کشور آسیب شدیدی وارد کردند. به همین دلیل، توانایی تهران برای جبران موجودی موشک‌ها و پهپادهای آماده‌به‌کار خود برای سیاست‌گذاران، تحلیلگران اطلاعاتی، برنامه‌ریزان نظامی و کارشناسان مستقل، به موضوعی مهم تبدیل شده است.
از زمانی که ارتش‌های اسرائیل و آمریکا در آوریل ۲۰۲۶ حمله به صنایع موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی ایران را متوقف کردند، درباره وضعیت توانایی تهران برای تولید سامانه‌های جدید ادعاهای متناقضی مطرح شد. برای نمونه، بسیاری از مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی مدعی شدند که ایران دیگر قادر به تولید موشک و پهپاد نیست.
با این حال، بنا بر برخی گزارش‌ها، بازیابی سریع توان ایران پس از جنگ بهار ۲۰۲۶، برخی مقام‌های اسرائیلی را شگفت‌زده کرده و نگرانی‌هایی به وجود آورده است. مقام‌های تهران هم ادعا می‌کنند که با وجود حملات، تولید و بهبود موشک‌ها و پهپادهایشان را ادامه داده‌اند. با این حال به نظر می‌رسد این ادعاها با هدف بازدارندگی مطرح شده باشند، اما در واقعیت، وضعیت صنعت موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی ایران چگونه است و تهران برای جایگزین کردن ذخایر تسلیحاتی خود و بازسازی توانمندی‌های تولیدی‌اش چه گزینه‌هایی دارد و در مسیر این جایگزینی با چه چالش‌هایی روبه‌رو است؟
در کوتاه‌مدت، جمهوری اسلامی ایران احتمالا می‌تواند با استفاده از ذخایر قطعات آماده‌ای که پیش از جنگ در اختیار داشت، صدها یا حتی شاید هزاران موشک بالیستیک، کروز و پهپادهای جدیدی مونتاژ کند، اما در بلندمدت، باید صنایع موشکی و پهپادی به‌شدت آسیب‌دیده خود را بازسازی کند تا بتواند سامانه‌های جدید تولید کند و مهم‌تر از آن، سامانه‌های موجود را ارتقا بدهد و نمونه‌های تازه‌ای بسازد.
تاثیر حملات اسرائیل و آمریکا بر صنایع موشکی و پهپادی ایران
حملات اسرائیل و آمریکا تولید و زنجیره‌های تامین صنایع موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی ایران را هدف قرار دادند. این حملات هم سازمان‌های اصلیِ سازنده و تولیدکننده موشک و پهپاد و هم تامین‌کنندگان و صنایع داخلی مهمی را که از آن‌ها پشتیبانی می‌کنند، هدف گرفتند.
بر اساس ارزیابی من، که همچنان در حال تکمیل است، حملات سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ بیش از ۴۰ مرکز مرتبط با صنایع موشک‌های بالستیک، نزدیک به ۲۰ مرکز مرتبط با صنایع موشک‌های کروز و بیش از ۲۰ مرکز مرتبط با صنایع پهپادی را هدف قرار دادند؛ افزون بر ده‌ها مرکز پژوهشی و صنعتی دفاعی دیگر که از تولید موشک و پهپاد در ایران پشتیبانی می‌کنند.
نیروهای نظامی اسرائیل و آمریکا در این حملات، بر بخش‌های حیاتی و «گلوگاهی» صنایع موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی ایران تمرکز کردند. از جمله مراکز مهم در زمینه هدایت و کنترل، پیشرانش، کلاهک‌ها، بدنه‌ها، پرتابگرها و مونتاژ نهایی موشک‌ها و پهپادها. اسرائیل و آمریکا همچنین بخش‌هایی از نهادهای پژوهشی دفاعی ایران، از جمله پژوهشگاه‌های مهم پشتیبان طراحی و توسعه این سامانه‌ها را هدف قرار دادند. علاوه بر این، به تاسیسات صنعتی با کاربرد دوگانه نظامی و غیرنظامی که مواد راهبردی مانند الیاف کربن، فولاد و آلومینیوم تولید می‌کنند، حمله کردند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
عملیات اسرائیل و آمریکا به توان تحقیق و توسعه، ظرفیت تولید، زنجیره‌های تامین و تلاش دیرینه تهران برای خودکفایی به‌شدت آسیب زد. این عناصر در کنار یکدیگر، یکی از ستون‌های اصلی راهبرد بازدارندگی و جنگ نامتقارن جمهوری اسلامی ایران را تشکیل و به تهران امکان می‌دادند با استفاده از موشک‌ها و پهپادهایش، برتری نظامی متعارف اسرائیل و آمریکا را جبران کند.
مجموع این حملات در وهله نخست، به توانایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارتش و سازمان‌های وابسته به آن‌ها برای اجرای فعالیت‌های توسعه، تولید و تامین در سراسر بخش هوافضای جمهوری اسلامی ایران ضربه‌ای قابل‌توجه وارد کرد. این حملات بر خطوط تولید موشک‌های بالستیک، موشک‌های کروز و پهپادها به‌شدت تاثیر گذاشتند و مهم‌تر از آن، توانایی تهران را برای ساخت موشک‌ها و پهپادهای جدید و بهبودیافته کاهش دادند.
مقام‌های جمهوری اسلامی ایران بر تلاش‌ها برای افزایش قدرت تخریب کلاهک‌ها، افزایش برد، بهبود دقت، ارتقای قدرت مانور، کاهش قابلیت شناسایی با رادار و افزایش توان مقابله با جنگ الکترونیک و سامانه‌های دفاع هوایی و موشکی دشمن تاکید کرده‌اند. حملات مذکور احتمالا این تلاش‌ها را تضعیف کردند و ایران برای اینکه بتواند بر اساس درس‌های مهم فنی و عملیاتی حاصل از جنگ‌های اخیر، سامانه‌هایش را بهبود دهد، باید تلاش‌هایش را از سر بگیرد.
افزون بر این، سرنوشت برنامه‌ای که ظاهرا جمهوری اسلامی ایران برای ساخت یک موشک بالیستیک جدید و ناشناخته با برد متوسط چهار هزار کیلومتر داشت‌ــ موشکی که در مارس ۲۰۲۶ در حمله‌ای ناموفق به دیه‌گو گارسیا به کار برد‌ــ نامشخص است. این آسیب‌ها بر تلاش‌های بلندپروازانه وزارت دفاع و سپاه برای ساخت پرتابگرهای فضایی هم تاثیر گذاشتند. برخی از این حامل‌ها، اگر تهران چنین تصمیمی بگیرد، می‌توانند به موشک‌های دوربرد بسیار توانمند تبدیل شوند.
دوم اینکه حملات به زنجیره‌های تامین داخلی هم به‌شدت آسیب زدند. یعنی به تامین‌کنندگانی که قطعات، مواد اولیه و تجهیزات تولید و آزمایش را در اختیار برنامه‌های موشکی و پهپادی قرار می‌دادند. این موارد شامل اقلامی‌اند که به‌صورت «درون‌سپاری‌شده» تولید می‌شوند، یعنی سازمان‌های اصلی تولید آن‌ها را در داخل مجموعه خود می‌سازند و هم اقلامی که به‌صورت «برون‌سپاری‌شده» از شبکه گسترده‌ای متشکل از ده‌ها صنعت، مرکز پژوهشی و شرکت ایرانی تامین می‌شوند.
سوم، حملات اسرائیل و آمریکا با تاثیر تجمعی خود بر سازمان‌های سازنده و تولیدکننده و زنجیره‌های تامین داخلی، خودکفایی صنایع هوافضای جمهوری اسلامی ایران را به‌شدت تضعیف کردند. ایران طی چند دهه تلاش کرد توانمندی‌های داخلی خود را گسترش دهد و وابستگی به تامین‌کنندگان خارجی را، به‌ویژه در فناوری‌های راهبردی و گلوگاهی، به حداقل برساند. نکته قابل‌توجه این است که حملات اسرائیل و آمریکا بخش‌های حیاتی را هدف قرار دادند که جمهوری اسلامی ایران دهه‌ها صرف توسعه آن‌ها کرده بود؛ از جمله تولید قطعات هدایت و کنترل، موتورهای راکتی و مواد پیشران جامد برای موشک‌های بالیستیک، موتورهای توربوجت و پیستونی برای موشک‌های کروز و پهپادها، مواد منفجره برای کلاهک‌ها و الیاف کربن برای بدنه‌های کامپوزیتی موشک‌ها.
در نتیجه تاثیر کلی این حملات، وابستگی تهران به تامین‌کنندگان خارجی و شبکه‌های تامین غیرقانونی احتمالا در کوتاه‌مدت و طی سال‌های آینده افزایش خواهد یافت و تمرکز دیرینه این کشور بر خودکفایی، دست‌کم موقتا، در اولویت پایین‌تری قرار خواهد گرفت.
گزینه‌های ایران برای جبران موجودی و بازسازی
جمهوری اسلامی ایران احتمالا تلاش خواهد کرد این توانایی را بار دیگر به دست بیاورد. بازسازی صنایع و زنجیره‌های تامین برای تولید موشک‌های بالستیک‌ــ و تا حدی کمتر، موشک‌های کروز‌ــ احتمالا بسیار پیچیده‌تر و خطرناک‌تر از بازسازی صنایع پهپادی خواهد بود. تاسیسات، فناوری‌ها و فرایندهای موردنیاز برای تولید موشک‌های بالیتیک پیچیده‌تر و خطرناک‌ترند و ردپای آن‌ها نیز نسبت به تاسیسات و فرایندهای موردنیاز برای تولید پهپاد، دشوارتر قابل پنهان‌سازی و انتقال به زیر زمین است.
تولید و آزمایش موتورهای راکتی سوخت مایع و موتورهای راکتی سوخت جامد نمونه مهمی از این مسئله‌اند. افزون بر این، جمهوری اسلامی ایران برای تولید پهپادها می‌تواند در مقایسه با موشک‌های بالیستیک، تا حد بسیار بیشتری به قطعات تجاری و دومنظوره متکی باشد.
ایران در چارچوب مسیر خارجی خود، برای تجهیز تاسیسات بازسازی‌شده یا جدید و همچنین ازسرگیری فعالیت خطوط تولید موشک و پهپاد و برنامه‌های توسعه آن‌ها، ناگزیر خواهد بود انواع مختلفی از قطعات، مواد اولیه و تجهیزات را از تامین‌کنندگان بین‌المللی تهیه کند.
تا پیش از جنگ‌های اخیر نیز تهران برای برنامه‌های موشکی و پهپادی خود، تا حدی به قطعات خارجی متکی بود، اما تقاضا برای فناوری خارجی احتمالا به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد، چرا که سازمان‌ها و زنجیره‌های تامین اصلی ایران آسیب جدی دیده‌اند.
جمهوری اسلامی ایران از این پس احتمالا به‌طور گسترده از چین، روسیه و احتمالا کره شمالی خرید خواهد کرد و در عین حال برای دستیابی به قطعات، مواد اولیه و تجهیزات تجاری و دومنظوره از تامین‌کنندگان غربی و آسیایی، به شبکه‌های خرید غیرقانونی متکی خواهد شد.
تهران علاوه بر خرید سامانه‌های تسلیحاتی کامل، همان‌طور که در بالا اشاره شد، احتمالا به دنبال تهیه زیرسامانه‌های کامل نیز خواهد بود؛ از جمله موتور موشک‌های کروز و پهپادها، قطعاتی مانند تجهیزات هدایت، قطعات موتور و اجزای الکترونیکی و مواد اولیه از جمله مواد شیمیایی مورداستفاده در پیشرانه‌ها و مواد منفجره، آلیاژهای فولاد و آلومینیوم و فیبر کربن و همچنین تجهیزات تولید و آزمایش موردنیاز برای ساخت سامانه‌ها، زیرسامانه‌ها، قطعات و مواد اولیه.
یکی از جنبه‌های مهم بازسازی این است که مدیران برنامه‌ها و زنجیره‌های تامین ایران ناچار خواهند شد فهرست‌های متعدد مواد و قطعات موردنیاز را بازبینی و بازسازی کنند. هر خط تولید و برنامه توسعه فهرست مختص به خود را دارد که شامل صدها قطعه لازم برای ساخت یک موشک یا پهپاد مشخص و شرکت‌های داخلی یا خارجی تامین‌کننده آن‌ها است.
در نتیجه، تلاش‌های ایران برای بازسازی صنایع موشکی و پهپادی خود در ماه‌ها و سال‌های پیش رو با چالش‌های قابل‌توجه فناورانه، صنعتی، اقتصادی، لجستیکی، اطلاعاتی و نظامی روبه‌رو خواهد بود.
برگرفته از نشریه وار آن د راکز
