گزارش‌ها حاکی از آن است که در پی آغاز «عملیات طرد اقتصادی» دولت ترامپ علیه جمهوری اسلامی ایران، مقام‌های رژیم حاکم بر تهران برای دور زدن تحریم‌هایی که حالا بیش از گذشته شدت گرفته‌اند، راه‌های مختلفی را مدنظر قرار دهند.

نشریه فایننشال تایمز در گزارشی که روز چهارشنبه منتشر کرد، اشاره کرد که تهران سال‌ها است که برای دور زدن تحریم‌ها از سازوکارهای مختلف استفاده می‌کند و استفاده از رمزارزها نیز بخشی از آن بوده است. حالا هم در پی یافتن راه‌های جایگزین بیشتر برای حفظ تراکنش‌های فرامرزی است.

آمریکا که ماه‌ها است بندرهای ایران را در محاصره دریایی قرار داده است، راهبردش را به سمت اعمال فشار اقتصادی تغییر داد تا تهران را منزوی کند و شرکای تجاری تهران را نیز به تحریم، تهدید کرده است.

این کشور تاکنون از برنامه‌هایی برای اعمال تحریم علیه بانک‌های مصر و ترکیه و همچنین شرکت‌های مرتبط با صنعت هوانوردی ایران خبر داده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا هم هر فرد یا نهادی را که از طریق مبادلات رمزارزی با ایران معامله کند، تهدید به تحریم کرده و هشدار داده است که می‌داند «رژیم ایران بیش‌ازپیش به رمزارز به‌عنوان ابزاری برای دور زدن تحریم‌ها روی می‌آورد».

دونالد ترامپ که در کارزار انتخاباتی‌اش وعده داده بود آمریکا را به یک «ابرقدرت رمزارزی» تبدیل کند، شخصا بیش از یک میلیارد دلار از دارایی‌های دیجیتال درآمد کسب کرده است. او برای تقویت این صنعت هم اقدام‌هایی انجام داده است و پسرانش نیز از زمان بازگشت او به کاخ سفید، چندین کسب‌وکار رمزارزی خانوادگی راه‌اندازی کرده‌اند.

به نوشته فایننشال‌تایمز، تا پیش از جنگ، صادرکنندگان ایرانی نفت و سایر کالاها موظف بودند بخش قابل‌توجهی از درآمدهایشان را به‌صورت ارزی به ایران بازگردانند و آن‌ها را از طریق یک سامانه دولتی مشخص، با نرخ‌ رسمی ارز به فروش برسانند؛ نرخ‌هایی که اغلب بسیار پایین‌تر از قیمت بازار بودند. این نظام نامحبوب باعث شد بسیاری از صادرکنندگان منابع مالی‌شان را در خارج از کشور نگه دارند یا آن‌ها را بدون اعلام رسمی به ایران بازگردانند.

ذبیح‌الله خداییان، رئیس سازمان بازرسی کل ایران، ماه گذشته گفت بیش از ۲۰ هزار شخص و شرکت به تعهداتشان برای بازگرداندن معادل ۹۴ میلیارد یورو به کشور عمل نکرده‌اند. در میان آن‌ها شرکت‌های دولتی نفت و گاز، از جمله شرکت ملی پالایش و پخش فراورده‌های نفتی ایران، شرکت ملی گاز ایران و شرکت نفت فلات قاره ایران نیز قرار دارند که به گفته او، «حساب‌هایی آشفته» داشتند.

با این حال بازرگانان ایرانی، افراد نزدیک به حاکمیت و تحلیلگران می‌گویند بانک مرکزی در ماه‌های اخیر بی‌سروصدا تجار را تشویق کرده است تا برای کمک به سرپا ماندن اقتصاد آسیب‌دیده، وجوه خود را از هر راه ممکن به کشور بازگردانند. به گفته این افراد، یکی از این راه‌ها استفاده از ارزهای دیجیتال، برای تسویه مبادلات فرامرزی از طریق صرافی‌های رمزارزی ایران است.

در چارچوب این نظام آسان‌گیرانه‌تر، بازرگانان می‌توانند به‌جای استفاده از نرخ‌های موردتایید دولت، ارزهایشان را در بازار آزاد مبادله کنند. همچنین مجازند بدون انتقال درآمدهایشان از مسیر رسمی نظام ارزی، عواید حاصل از صادرات را مستقیم برای تامین مالی واردات به کار گیرند.

به گفته منابع، اگرچه صرافی‌ها در کشورهای همسایه همچنان مسیر اصلی کسب‌وکارها برای بازگرداندن منابع مالی به ایران‌اند، کاهش اخیر در محدودیت‌ها از سوی بانک مرکزی با هدف فراهم کردن گزینه‌های بیشتر برای شرکت‌ها انجام شد تا بتوانند دست‌کم مقداری از مبالغ را بازگردانند.

تتر (Tether) در این زمینه کاربرد ویژه‌ای دارد، زیرا به‌گونه‌ای طراحی شده که ارزش آن در برابر دلار آمریکا نسبتا ثابت بماند. شرکت تتر از اظهارنظر درباره این موضوع خودداری کرد، اما ماه آوریل، ۳۴۴ میلیون دلار تتر را در کیف‌پول‌هایی که مقام‌های آمریکایی آن‌ها را با بانک مرکزی ایران مرتبط تشخیص داده بودند، مسدود کرد.

بر اساس داده‌های منتشرشده، در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار رمزارز از طریق ایران جابه‌جا شد.

ایتان دانون، مشاور راهبردی امنیت ملی در یک شرکت تحلیل داده‌های بلاک‌چین که پیش‌تر در وزارت خزانه‌داری آمریکا فعالیت می‌کرد، گفت که «برای ایرانیان، رمزارز صرفا یک پدیده جدید یا سرگرمی نیست، زیرا این کشور مدت‌ها است که از سامانه‌های پرداخت جهانی کنار گذاشته شده است و به همین دلیل افزایش استفاده از رمزارز را در واکنش به واقعیت‌های ساختاری ژئوپلیتیک، شاهد بوده‌ایم.»

به نوشته فایننشال تایمز، علیرضا بزرگمهری، عضو انجمن صنفی «انجمن تحول دیجیتال ایران» هم اذعان کرده که بانک مرکزی نظارت بر صرافی‌های رمزارزی را کاهش داده است و دیگر بر اجرای سختگیرانه مقررات خود اصراری ندارد.

البته بزرگمهری علی‌رغم افزایش حجم تراکنش‌ها در صرافی‌های رمزارزی ایران، تردید دارد که این میزان بتواند پاسخگوی نیازهای عظیم ایران باشد.

یکی از صادرکنندگان صنعتی صاحب یک کسب‌وکار متوسط در زمینه فولاد که با چین مراودات تجاری دارد، به این رسانه گفت که تاکنون از رمزارز استفاده نکرده است، اما اکنون اجازه دارد درآمد حاصل از صادراتش را مستقیم برای واردات مواد اولیه موردنیاز استفاده کند.

او تاکید کرد: «مقررات آسان‌تر شده‌اند. قبلا باید تعهد می‌دادیم که درآمد حاصل از صادراتمان را به‌صورت ارز به کشور بازگردانیم و آن را در یک سامانه ویژه با قیمت‌های پایین‌تر بفروشیم که واقعا مضحک بود. اکنون صادرکنندگان اجازه دارند از پول خود برای واردات هر چیزی که برای کسب‌وکارشان نیاز دارند، استفاده کنند.»

مقام‌های ایرانی علاوه بر تسهیل مقررات، تلاش کرده‌اند با کسب‌وکارهایی که به گفته آن‌ها همچنان منابع مالی اعلام‌نشده را در اختیار خود نگه می‌دارند، نیز برخورد کنند. خداییان درا‌ین‌باره گفت که ۲۱۹ شخص و شرکت در ارتباط با ۲۳.۵ میلیارد یورو منابع مالی مفقودشده تحت تحقیق قرار دارند.

علی کاظمی، سخنگوی قوه قضاییه جمهوری اسلامی ایران، هم روز سه‌شنبه گفت که ۲۲ نفر مرتبط با معامله‌گران نفت بازداشت شدند و برای ۱۹ نفر دیگر نیز حکم جلب صادر شده است.

ایران طی سال‌های گذشته توانسته است از طریق استخراج بیت‌کوین و با بهره‌گیری از انرژی ارزان در داخل، رمزارز به دست آورد. شرکت تحلیل داده‌های بلاک‌چین الیپتیک (Elliptic) براورد می‌کند که ۴.۵ درصد از کل استخراج بیت‌کوین در جهان در ایران انجام می‌شود. به گفته این شرکت، این موضوع به ایران اجازه می‌دهد تحریم‌های تجاری را دور بزند و صدها میلیون دلار دارایی رمزارزی به دست آورد که می‌توان از آن‌ها برای خرید کالاهای وارداتی و دور زدن تحریم‌ها استفاده کرد.

در روزهای گذشته، خبرگزاری رویترز نیز گزارش داد که اگرچه حاکمان جمهوری اسلامی ایران طی چند دهه توانسته‌اند تحریم‌ها را دور بزنند، اقدام‌های اخیر آمریکا آن‌ها را در موقعیت بسیار حساس‌تری قرار داده است و کانال‌های باقی‌مانده برای تامین ارز یا خرید کالا به‌شدت محدود شده‌اند.

سه منبع ارشد ایرانی به این رسانه گفتند این تلاش‌ها باعث شدند استفاده از شبکه‌های موجود برای دور زدن تحریم‌ها، از جمله شرکت‌های صوری، نفتکش‌های ثبت‌نشده و قاچاق، بیش‌از‌پیش پرهزینه شود.

تهران می‌گوید همچنان ده‌ها میلیون بشکه نفت در نفتکش‌هایی خارج از منطقه محاصره ذخیره دارد که می‌تواند آن‌ها را بفروشد اما به گفته یکی از مقام‌ها که با رویترز گفتگو کرد، تحریم‌های جدید باعث شدند واسطه‌ها عقب‌ بکشند یا در ازای معاملات، پول بیشتری مطالبه کنند.

به گفته منابع آگاه، تلاش آمریکا برای قطع دسترسی ایران به شبکه‌های مالی بین‌المللی در کشورهایی که تهران سال‌ها برای تداوم فعالیت‌های اقتصادی خود به آن‌ها متکی بود، تهدیدی واقعی و فوری به شمار می‌رود و مقام‌های ایرانی را برای یافتن راه‌های جایگزین، به تکاپو انداخته است.