در یکی از حساسترین گلوگاههای انرژی جهان، جایی که هر موج آن میتواند قیمت نفت را در آنسوی زمین جابهجا کند، ایالات متحده با محاصره تنگه هرمز وارد مرحلهای تازه از تقابل با جمهوری اسلامی شده است، اقدامی که نهفقط معادلات جنگ، بلکه توازن شکننده اقتصاد جهانی را نیز به لرزه درآورده است. اما این فشار نظامی تا کجا پیش خواهد رفت و آیا میتواند به پایان جنگ بینجامد؟
آیا محاصره تنگه هرمز از سوی دونالد ترامپ واقعاً کارساز بوده است؟ با توجه به گزارش «فرماندهی مرکزی ایالات متحده» (سِنتکام) مبنی بر اینکه نیروهای آمریکایی شمار فزایندهای از نفتکشها را به سوی بنادر ایران بازمیگردانند، در نگاه نخست پاسخ مثبت به نظر میرسد. اما پرسش اصلی همچنان باقی است: هدف نهایی چیست و آیا این محاصره میتواند به ابزاری برای پایان دادن به جنگ تبدیل شود؟
در پی شکست مذاکرات صلح در اسلامآباد، دونالد ترامپ اعلام کرد که آمریکا تنگه هرمز را محاصره خواهد کرد. او با اشاره به آنچه «اخاذی جهانی» جمهوری اسلامی خواند، وعده داد با این وضعیت مقابله کند و اجازه ندهد کشتیهایی به حکومت ایران عوارض میپردازد، از این گذرگاه حیاتی نفتی عبور کند.
طبق گزارش نیویورکپست جمهوری اسلامی پس از برقراری آتشبس کوشید برای عبور ایمن کشتیها از تنگه، به ازای هر بشکه نفت یک دلار عوارض دریافت کند، اقدامی که پیشتر با تهدید پهپادها و موشکها علیه کشتیهای نفتی در حال عبور از این مسیر همراه بوده است.
بر اساس اعلام ارتش آمریکا، این محاصره اکنون بیش از ۱۰ هزار نیروی نظامی، بیش از دوازده ناو جنگی و دهها هواپیما را دربر میگیرد. این عملیات در ساعت ۱۰ صبح به وقت شرق آمریکا در روز دوشنبه ۱۳ آوریل آغاز شد؛ به این ترتیب که کشتیها از ورود به بنادر ایران منع شدند و در عین حال، به کشتیهای بیطرفی که پیشتر در این بنادر حضور داشتند، مهلتی داده شد تا بهسرعت آنجا را ترک کنند.
این راهبرد در عمل «ناوگان سایه» تهران را هدف گرفته است؛ شبکهای از نفتکشها که با استفاده از روشهای فریبکارانه، نفت ایران را بهطور مخفیانه صادر کرده و تحریمهای آمریکا را دور میزنند.
فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرده که در ۴۸ ساعت نخست اجرای محاصره، هیچ کشتیای موفق به عبور از نیروهای آمریکایی نشده و ۹ شناور نیز طبق دستور این نیروها مسیر خود را تغییر داده و به سوی بنادر و سواحل ایران بازگشتهاند. همچنین، به گفته مقامهای آمریکایی، یک ناوشکن این کشور در ۱۴ آوریل دو نفتکش را که در تلاش برای خروج از بندر چابهار در دریای عمان بودند، متوقف کرده و به آنها دستور بازگشت داده است.
با این حال، مشخص نیست که آیا هشدارهای بیشتری نیز به کشتیها داده شده یا نه. آنچه روشن است این است که ارتش آمریکا، در صورت نیاز به اجرای سختگیرانهتر این محاصره، گزینههای متعددی در اختیار دارد. در زمان جنگ، کشورها میتوانند از حق بینالمللی خود برای بازرسی کشتیها، یا متوقف کردن و بررسی آنها و همچنین اجازه یا ممانعت از عبورشان استفاده کنند، نکتهای که جیمز کراسکا، استاد حقوق بینالملل دریایی، در گفتوگو با روزنامه «نیویورکتایمز» به آن اشاره کرده است.
در همین زمینه، آندریاس کریگ، مدرس ارشد در دانشگاه کینگز کالج لندن، به شبکه «انبیسی نیوز» گفت که این وضعیت کمتر به محاصره کلاسیک و منظم تاریخی شباهت دارد و بیشتر به نظام پرخطر و آشفته از رهگیری و مداخله در دریا تبدیل خواهد شد.
در عرصه دیپلماتیک، درخواست ترامپ از متحدان آمریکا برای مشارکت در این محاصره با استقبال روبهرو نشد. در ۱۴ آوریل، امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، اعلام کرد که فرانسه و بریتانیا در اواخر همان هفته نشستی درباره این بحران برگزار خواهند کرد؛ نشستی که ایالات متحده و اسرائیل در آن حضور نخواهند داشت.
مکرون توضیح داد که این نشست ویدئویی با حضور «کشورهای غیر متخاصم» برگزار میشود؛ کشورهایی که آمادهاند در یک ماموریت کاملا دفاعی برای بازگرداندن آزادی کشتیرانی در تنگه، پس از دستیابی به آتشبس دائمی، مشارکت کنند. این طرح به احتمال زیاد عملیات گسترده مینروبی را شامل میشود، چراکه جمهوری اسلامی در مراحل ابتدایی جنگ، بخشهایی از تنگه را مینگذاری کرده است.
در مقابل، جمهوری اسلامی این محاصره را به «دزدی دریایی» تشبیه کرده و بارها هشدار داده است که در صورت اختلال در تردد دریاییاش، علیه آمریکا و کشورهای حوزه خلیج فارس دست به اقدام تلافیجویانه خواهد زد.
در ظاهر، محاصره ترامپ تلاشی است برای افزایش فشار بر اقتصاد جمهوری اسلامی. رژیم ایران با وجود تحریمها، برای جلوگیری از افزایش قیمت جهانی انرژی همچنان اجازه داشت بخشی از نفت خود را صادر کند، حتی در شرایطی که تنگه هرمز در آستانه بسته شدن قرار داشت.
با این حال، وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرده که فشار اقتصادی بر رژیم را تشدید میکند و معافیت ۳۰ روزهای را که به این کشور اجازه صادرات محدود نفت در دریا میداد و این هفته به پایان میرسد، تمدید نخواهد کرد.
هدف این است که اعمال فشار جمهوری اسلامی را وادار کند شروط آمریکا برای پایان جنگ را بپذیرد. اگر این راهبرد موفق شود، میتواند مهمترین اهرم فشار ایران در مذاکرات با آمریکا را از میان بردارد و مسیر عبور در تنگه را باز کند.
اما در سناریوی مقابل، این اقدام ممکن است به واکنش تازه تهران منجر شود و فشار سنگینی بر آتشبسی وارد کند که تنها یک هفته از عمر آن میگذرد. ادامه انسداد کامل تنگه هرمز نیز میتواند قیمت جهانی نفت را بیش از پیش افزایش دهد و فشار مضاعفی بر آمریکا برای حلوفصل این بحران وارد کند.
ترامپ در گفتوگو با روزنامه «واشنگتن پست» گفت که احتمال دارد مذاکرات صلح جدید میان آمریکا و ایران در روزهای آینده، بار دیگر در اسلامآباد، پایتخت پاکستان، برگزار شود.
