یکی از آزاردهنده‌ترین چیزها هنگام سرماخوردگی یا آلرژی فصلی این است که راه تنفس از طریق بینی دشوار یا مسدود شود. در چنین حالتی نفس کشیدن از طریق سوراخ‌های بینی اگر نه کاملا غیرممکن، اما آزاردهنده می‌شود. با این حال زمانی که بیمار نیستیم هم چندین بار در طول روز، وقتی نفس عمیقی می‌کشیم، فقط یکی از سوراخ‌های بینی اجازه عبور هوا را می‌دهد. آنچه نه نشانه بیماری، بلکه در واقع یکی از عملکردهای طبیعی بدن است.

هر یک از سوراخ‌های بینی به طور طبیعی و چندین بار در طول روز، بدون آنکه حتی متوجه شویم، برای عبور دادن هوا غالب می‌شود. این وضعیت بعد از مدتی تغییر می‌کند. به این فرایند چرخه بینی (nasal cycle) گفته می‌شود و در سلامت بینی نقش مهمی دارد. در واقع بدن می‌تواند حتی هر دو ساعت یک بار در زمان بیداری، سوراخ غالب بینی را تغییر دهد. این تغییر هنگام خواب کمتر اتفاق می‌افتد، زیرا سرعت تنفس کاهش می‌یابد و حجم هوایی که به بدن وارد و از آن خارج می‌شود، کمتر می‌شود.

در واقع چرخه بینی دو بخش اصلی دارد: احتقان (گرفتگی) و رفع احتقان (باز شدن). در مرحله احتقان، جریان هوا در یکی از سوراخ‌های بینی کاهش می‌یابد، در حالی که سوراخ دیگر بازتر است و اجازه می‌دهد هوا راحت‌تر از آن عبور کند، اما سوراخ بازی که هوا از آن عبور می‌کند، کمی بعد خسته می‌شود، زیرا جریان هوا آن را خشک می‌کند و عوامل بیماری‌زا را با آن در تماس قرار می‌دهد و به همین دلیل مهم است که سوراخ غالب مرتب تغییر کند.

این چرخه کاملا خودکار است و هیپوتالاموس در مغز آن را به صورت ناخودآگاه تنظیم می‌کند. البته برخی افراد هم چرخه بینی ندارند. برای مثال کسانی که مشکل اختلال در عملکرد هیپوتالاموس‌ دارند. همچنین شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد سوراخ چپ بینی ممکن است غالب‌تر باشد، به‌ویژه در افراد راست‌دست.

سی‌ان‌ان می‌نویسد که حتی برخی پژوهش‌ها درباره تنفس از راه بینی نشان داده زمانی که سوراخ راست بینی غالب است، بدن در حالت هوشیاری یا استرس بیشتری قرار دارد، اما وقتی سوراخ چپ بینی غالب می‌شود، بدن در حالتی آرام‌تر است.

چرخه بینی به دلایل مختلفی اهمیت دارد. نخست اینکه از پوشش داخلی بینی و دستگاه تنفسی محافظت می‌کند. روزانه دست‌کم ۱۲ هزار لیتر هوا از بینی عبور می‌کند، بنابراین بینی یکی از نخستین خطوط دفاعی بدن در برابر عوامل بیماری‌زا است. تغییر سوراخ غالب بینی خطر آسیب را کاهش می‌دهد و به مجاری بینی کمک می‌کند در برابر عوامل بیماری‌زا بهتر محافظت کنند.

بینی همچنین باید استراحت کند و ترمیم شود. تماس مداوم با هوا آن را خشک می‌کند. بنابراین اگر زمانی برای بازیابی نداشته باشد، ممکن است عوامل بیماری‌زا و التهاب آسان‌تر به آن آسیب بزنند.

افزایش جریان خون در رگ‌های بینی نیز بخشی از فرایند احتقان است. این امر کمک می‌کند سوراخ‌های بینی برای فرایند ترمیم، به اندازه کافی مرطوب شوند و هوایی هم که از بینی عبور می‌کند، گرم و مرطوب کنند.

با این حال عوامل مختلفی می‌توانند عملکرد طبیعی چرخه بینی را مختل کنند. بیماری‌های تنفسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا باعث افزایش تولید مخاط می‌شوند و این موضوع مانع از آن می‌شود که مجاری بینی به‌راحتی جابه‌جا شوند. آلرژن‌هایی مانند گرده گیاهان یا مایت‌های گردوغبار نیز می‌توانند التهاب شدید در بافت‌های بینی ایجاد و عملکرد طبیعی چرخه بینی را مختل کنند.

برخی داروها، مانند داروهای فشار خون بالا نیز ممکن است پوشش داخلی بینی را تحریک کنند. دلیلش این است که این داروها روی رگ‌های خونی سراسر بدن‌ــ از جمله رگ‌های بینی‌ــ اثر می‌گذارند.

استفاده بیش‌ازحد از داروهای ضدگرفتگی بینی (بیش از پنج روز پشت سر هم) می‌تواند باعث نوعی گرفتگی به نام رینیت دارویی شود. در این حالت، تورم ناگهانی بافت‌های بینی چرخه طبیعی بینی را مختل می‌کند.

در برخی افراد، مشکلات ساختاری نیز چرخه بینی را مختل می‌کنند. مثل پولیپ‌ بینی که در حدود ۴ درصد از مردم دیده می‌شود و در واقع رشد اضافی پوشش داخلی بینی‌ است که معمولا در هر دو سوراخ بینی ایجاد می‌شود. این پولیپ‌ها عبور هوا را محدود می‌کنند و باعث می‌شوند چرخه بینی کارآیی خود را از دست بدهد و هر دو سوراخ بینی دائم گرفته احساس شوند.

انحراف تیغه بینی، یعنی زمانی که تیغه غضروفی و استخوانی میان دو سوراخ بینی از مرکز منحرف شده باشد‌ــ هم می‌تواند باعث شود بینی همیشه گرفته به نظر برسد. در بسیاری موارد برای بهبود تنفس و کیفیت خواب جراحی لازم است.

حتی عواملی ساده مانند دراز کشیدن در تخت یا خمیده نشستن نیز می‌توانند چرخه بینی را تحت تاثیر قرار دهند. وقتی دراز می‌کشید، خون در بافت‌های بینی جمع می‌شود. جاذبه هم باعث می‌شود محتویات سینوس‌ها به سمت سوراخ بینی نزدیک‌تر به بالش حرکت کنند. این امر می‌تواند یکی از سوراخ‌های بینی را مسدود و تنفس را دشوارتر کند و مانع عملکرد طبیعی چرخه بینی شود.

آلرژی به گرده گیاهان نیز یکی از دلایل رایج اختلال در چرخه بینی است. بسته به نوع آلرژنی که به آن حساسیت دارید، این علامت ممکن است چندین هفته ادامه داشته باشد. مصرف منظم آنتی‌هیستامین‌ها در فصل آلرژی می‌تواند به کاهش علائم و رفع گرفتگی کمک کند.

با همه این‌ها اگر متوجه شدید یکی از سوراخ‌های بینی شما بیش از دو هفته به طور مداوم گرفته، معمولا بهتر است به پزشک مراجعه کنید. به‌ویژه اگر از بینی شما مخاط یا ترشحی خارج می‌شود که غیرعادی به نظر می‌رسد.