بسته شدن گذرگاه مرزی چذابه به روی مسافران و محموله‌های تجاری از صبح چهارشنبه ۲۹ مهر، هم‌زمان با ادامه اختلال در مرزهای ایران و پاکستان، نگرانی‌ها را دربارهٔ محدودتر شدن مسیرهای تأمین کالا در ایران افزایش داد. با این حال در شرایطی که رسانه‌ها از تصمیم بغداد برای تعطیلی تدریجی دیگر گذرگاه‌های مرزی خبر می‌دهند، سخنگوی وزارت کشور مدعی است ورود کالا بدون اختلال ادامه دارد و برای تأمین نیازهای مردم در شرایط اضطراری برنامه‌ریزی شده است.

این تحولات در میانهٔ تشدید فشار اقتصادی آمریکا و نگرانی از دور تازهٔ حملات نظامی رخ می‌دهد و سفر اخیر سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران نیز به اعلام توافقی برای کاهش تنش یا رفع محدودیت‌های تجاری منجر نشده است.

ابهام دربارهٔ دیگر گذرگاه‌های مرزی

منابع دولتی عراق روز سه‌شنبه گزارش دادند که علی الزیدی، نخست‌وزیر این کشور، دستور داده است گذرگاه الشیب، مقابل مرز چذابه در خوزستان بسته شود. این محدودیت تا اطلاع ثانوی برقرار است و هم رفت‌وآمد مسافران و هم حمل‌ونقل کالا را دربرمی‌گیرد.

ولی‌الله حیاتی، معاون امنیتی انتظامی استانداری خوزستان، نیز توقف تردد‌های مسافری و تجاری از مرز چذابه را تأیید کرد و از مسافران و فعالان اقتصادی خواست فعلا از مرز شلمچه استفاده کنند. با این‌ حال، گزارش‌ها درباره احتمال گسترش محدودیت‌ها، چشم‌انداز استفاده از مسیرهای جایگزین را نیز مبهم کرده است.

رسانه عراقی «۹۶۴ مدیا» از آغاز روند بستن تدریجی گذرگاه‌های مرزی از ساعت ۶ صبح چهارشنبه خبر داده، با این حال هنوز نام گذرگاه‌های بعدی، جدول زمانی محدودیت‌ها و استثناهای احتمالی اعلام نشده است.

وعده بازگشایی مرز پاکستان محقق نشد

در مرزهای شرقی ایران نیز توقف تردد تجاری در گذرگاه‌های مرزی گبد‌ــ‌ریمدان و تفتان، کامیون‌ها و صاحبان محموله‌ها را بلاتکلیف گذاشته است. دولت پاکستان ابتدا این اقدام را «موقت» و دلیل آن را تقویت امنیت و مقابله با قاچاق اعلام کرد، اما پس از ادامه‌دار شدن بسته ماندن این مرز، خبرگزاری‌های حکومتی فارس و همشهری اشاره کردند که با وجود وعدهٔ عاصم منیر برای بازگشایی مرزها، گذرگاه‌ها همچنان بسته مانده‌اند.

بر اساس همین گزارش‌ها، طرف پاکستانی اعلام کرده است که تنها ورود کالا از پاکستان به ایران، تخلیه تانکرهای گاز معطل‌مانده و صادرات میوه‌وتره‌بار از ایران امکان‌پذیر خواهد بود؛ ترتیبی که به معنای بازگشت کامل تجارت به وضعیت عادی نیست.

این توقف بر مشکلات پیشین حمل‌ونقل افزوده است. پیش از محدودیت تازه، نیز از صف حدود سه هزار کامیون در ریمدان و معطلی ۲۰ تا ۳۰ روزه برخی رانندگان گزارش‌هایی منتشر شده بود. محدودیت پذیرش در سمت پاکستان و ضرورت انتقال بار میان کامیون‌های دو طرف، هزینه و زمان جابه‌جایی را افزایش داده است.

ادامه این وضعیت، علاوه بر زیان رانندگان و بازرگانان، خطر فساد محموله‌های غذایی و افزایش هزینه تمام‌شده کالاها را بیشتر می‌کند.

از فشار حداکثری تا بستن مسیرهای زمینی

محدودیت‌های مرزی در شرایطی گسترش یافته است که اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، پیش‌تر از تبدیل کارزار «فشار حداکثری» به «انزوای کامل» جمهوری اسلامی ایران خبر داده بود. او در اظهاراتی که ۱۷ مهر منتشر شد، گفت واشنگتن با اسلام‌آباد و آنکارا برای مسدود کردن مسیرهای زمینی ایران رایزنی می‌کند و امارات و عمان نیز در اجرای این سیاست همکاری دارند.

هم‌زمانی توقف تجارت با پاکستان و بسته شدن مرز چذابه با این سیاست، احتمال ارتباط محدودیت‌ها با فشار واشنگتن را تقویت می‌کند.

با توقف تجارت دریایی و قطع پیاپی پروازها، اهمیت مسیرهای زمینی برای نظام ایران افزایش یافت، هرچند ظرفیت جاده‌ها، پایانه‌های مرزی و ناوگان کامیون‌های موجود امکان جایگزین شدن آن با حمل‌ونقل دریایی و هوایی را فراهم نمی‌کند. انتقال بار بیشتر به گذرگاه‌های محدود نیز وابستگی تجاری ایران را به تصمیم دولت‌های همسایه افزایش می‌دهد.

تدارک وضعیت اضطراری

در همین شرایط، علی زینی‌وند، سخنگوی وزارت کشور، در گفت‌وگو با ایلنا مدعی شد هیچ مشکل یا کمبودی در تأمین کالاهای اساسی وجود ندارد و ورود کالا از مرزهای آبی و خاکی بدون اختلال ادامه دارد. این ادعا در حالی مطرح شد که توقف فعالیت تجاری در شماری از گذرگاه‌ها تأیید شده است.

او از ثبت روزانه موجودی کالا و ذخایر استان‌ها در سامانه وزارت کشور خبر داد و گفت نیازهای چند ماه آینده پیش‌بینی شده است. زینی‌وند همچنین به تدوین سناریوهای اضطراری، برگزاری مانورها، برنامهٔ تأمین نان و فعالیت نانوایی‌ها و پیش‌بینی سوخت جایگزین برای گاز خانگی اشاره کرد، اما جزئیات میزان ذخایر و ظرفیت مسیرهای جایگزین را ارائه نکرد.

در عرصه دیپلماسی، نیز مقام‌های جمهوری اسلامی ایران در دیدار با عاصم منیر، بر شروط پیشین خود برای مذاکره با آمریکا تأکید کردند. این مواضع، پس از سفر لاوروف، نشانه‌ای از ادامه بن‌بست دیپلماسی میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده خواهد بود.

تداوم محدودیت‌های مرزی حتی پیش از بروز کمبود گسترده، می‌تواند از مسیر افزایش کرایه حمل، طولانی شدن تحویل محموله‌ها و رشد هزینه واردات، بر خانواده‌هایی که از قبل هم زیر فشار تورم قرار داشتند ، اثر منفی بگذارد. اطمینان‌بخشی دولت دربارهٔ موجودی فعلی کالا بدون توضیح دربارهٔ امکان تجدید ذخایر هم چشم‌انداز روشنی از توان تأمین نیازهای مردم در صورت طولانی شدن بحران، ارائه نمی‌کند.