در شرایطی که رسانه‌های بین‌المللی از احتمال حملات سنگین هوایی آمریکا به تأسیسات هسته‌ای کوه کلنگ در نزدیکی نطنز اشاره دارند، تازه‌ترین تصاویر ماهواره‌ای حاکی از آن است که عملیات عمرانی برای محدودسازی دسترسی به این مجموعهٔ زیرزمینی در هفته‌های اخیر ادامه یافته است.

بر اساس این تصاویر، ورودی‌های شرقی این تأسیسات با خاک مسدود شده‌اند و خاکریزهای ورودی‌های غربی نیز همچنان پابرجاست. از سوی دیگر، ادعای مشاور محسن رضایی دربارهٔ درخواست آمریکا برای بی‌پاسخ ماندن حملهٔ احتمالی، ابعاد سیاسی و نظامی تنش بر سر این تأسیسات را گسترده‌تر کرده است. طبق این روایت، جمهوری اسلامی ایران هشدار داده است هرگونه حمله به کوه کلنگ با پاسخی سنگین مواجه خواهد شد.

روزنامهٔ کیهان نیز روز یکشنبه خواستار حمله به مرکز اتمی دیمونای اسرائیل در پاسخ به هرگونه بمباران کوه کلنگ شد. از سوی دیگر، برآورد رسانه‌های منطقه‌ای حاکی از آن است که آمریکا حتی با آگاهی از محدود بودن خسارت حملات هوایی به این تأسیسات، چنین حمله‌ای را راهکار و بهانه‌ای برای اعلام پایان تلاش جمهوری اسلامی ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای می‌داند؛ رویکردی که می‌تواند با اعلام پیروزی واشنگتن، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، را به سمت خروج از جنگ سوق دهد.

مؤسسهٔ علوم و امنیت بین‌المللی در گزارش ۱۶ اکتبر خود با بررسی تصاویر ماهواره‌ای هفتم اکتبر شرکت ونتور اعلام کرد که مسدود ماندن دوماههٔ مسیرهای دسترسی، ارزیابی‌های پیشین دربارهٔ عملیاتی نبودن این مجموعه و توقف ساخت‌وساز عمده در آن را تقویت می‌کند. با این حال، نبود تحرک بیرونی لزوماً به معنای خالی بودن تونل‌ها نیست.

براساس این گزارش‌ها، تصاویر موجود وضعیت تجهیزات احتمالی در اعماق کوه را روشن نمی‌کنند و همین موضوع است که تبعات سطح انفجار، آلودگی احتمالی رادیواکتیو و خسارت به محیط‌های پیرامون در صورت حمله را مبهم می‌کند.

به رغم مسکونی نبودن اطراف این تأسیسات، نگرانی اصلی به شدت پیامدهای انفجار، به‌ویژه خطر نشت تشعشعات به شهرهای نطنز و اصفهان بازمی‌گردد؛ امری که بی‌شک خسارت زیست‌محیطی سنگینی به بار خواهد آورد و حتی احتمال ضرورت تخلیهٔ روستاها و شهرهای مجاور را افزایش می‌دهد.

خاک‌ریزی در ورودی‌ها؛ حفاظت در برابر یورش زمینی

کوه کلنگ، موسوم به «کلنگ گزلا»، حدوداً در دو کیلومتری جنوب تأسیسات غنی‌سازی نطنز قرار دارد. ساخت مجموعهٔ زیرزمینی آن پس از خرابکاری سال ۲۰۲۰ در مرکز مونتاژ سانتریفیوژ نطنز آغاز شد. مقام‌های ایرانی هدف اولیهٔ پروژه را ایجاد مرکز مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته اعلام کردند. سنگ‌های گرانیتی کوه، پوششی طبیعی برای تأسیسات فراهم می‌کنند، اما عمق و نقشهٔ دقیق فضاهای داخلی از طریق تصاویر ماهواره‌ای قابل تشخیص نیست. مقام‌های ایران مدعی‌اند میزان استحکام مجموعه به حدی است که برخلاف فردو انفجارهای عظیم بمب‌های سنگرشکن نیز قابلیت نفوذ و تخریب در دل این سایت هسته‌ای را ندارد.

پیش‌تر نیز برخی برآوردها حاکی از آن بود تنها راه نابودی این تأسیسات بمب تاکتیکی هسته‌ای است؛ بمبی که دونالد ترامپ در روزهای گذشته استفاده از آن را رد کرد. با این حال، تلاش سپاه پاسداران برای ایجاد موانع و استحکام‌سازی مجموعه نشان از آن دارد که مقام‌های ایران به فرضیهٔ امکان حملهٔ زمینی به کوه کلنگ نیز فکر کرده‌ادند.

به همین دلیل پس از جنگ ۱۲روزه و حملهٔ آمریکا به تأسیسات فردو، محدود کردن دسترسی در کوه کلنگ طی چند مرحله انجام شد. تصاویر ماهواره‌ای آوریل و مه ۲۰۲۶ خاک‌ریزی در بخشی از دهانه‌های شرقی را نشان می‌دادند و اواخر ژوئیه و اوایل اوت، توده‌های خاک در عرض جاده‌های منتهی به ورودی‌های غربی قرار گرفتند. پژوهشگران هدف احتمالی این موانع را جلوگیری از ورود و خروج سریع خودروها دانسته‌اند؛ اقدامی که حرکت نیروهای مهاجم زمینی را نیز دشوار می‌کند.

برخی رسانه‌های داخل ایران نیز با بازتاب همین ارزیابی نوشتند ترکیب انسداد ورودی‌های شرقی و مسیرهای غربی، امکان عبور خودرو به مجموعه را محدود کرده است. این گزارش داخلی بر تحلیل تصاویر منتشرشده در خارج از ایران تکیه داشت و اطلاعات مستقلی از داخل تونل‌ها ارائه نمی‌کرد.

در مجموعهٔ مجاور آن نیز خاکریزهایی در محوطه‌های باز و موانع مارپیچ در مسیرهای تردد شناسایی شده است. این مؤسسه در تحلیل خود، ایجاد این تغییرات را با تلاش برای دشوار کردن یورش زمینی و جلوگیری از فرود هواگردهای عمودپرواز مرتبط می‌داند.

در سوی دیگر این روایت‌ها اسرائیل قرار دارد؛ به طوری که برخی رسانه‌ها به نقل از نهادهای اطلاعاتی این کشور مدعی شده‌اند جمهوری اسلامی ایران هزاران سانتریفیوژ و قطعات مرتبط با غنی‌سازی در سطح بالا را به کوه کلنگ منتقل کرده است. همچنین، انتقال ذخایر اورانیوم ایران به این تأسیسات، که پیش‌تر گمان می‌رفت در فردو نگهداری می‌شود، فرضیهٔ مهم دیگری است که این مکان را به هدفی برای اعلام پایان توان هسته‌ای شدن ایران بدل کرده است.

موضع رسمی پیشین تهران رد فضاسازی دربارهٔ مجموعه بود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، ۲۳ شهریور ادعاهای مربوط به کوه کلنگ را بخشی از جنگ روانی آمریکا خواند و گفت ایران اطلاع‌رسانی‌های لازم را مطابق تعهدات پادمانی انجام داده است.

بمب مطرح‌شده و ابهام دربارهٔ نتیجه حمله

با توجه به شواهد بیرونی از استحکامات کوه کلنگ، امروز مهم‌ترین پرسش میزان خسارت احتمالی به این تأسیسات در صورت کاربرد بمب‌های غیر هسته‌ای است. به طور مشخص، گمانه‌زنی رسانه‌ها حاکی از آن است که واشنگتن قصد دارد از بمب «جی‌بی‌یو۴۳/بی»، مشهور به «مادر همه‌ٔ‌ بمب‌ها» استفاده کند. بر اساس داده‌های بخش تسلیحاتی نیروی هوایی آمریکا، این بمب حدود ۹٫۸ تن وزن، نزدیک به ۹٫۱ متر طول دارد و محمولهٔ انفجاری آن شامل حدود ۸٫۵ تن مادهٔ ترکیبی «اچ‌۶» است. این سلاح که از سامانهٔ هدایت ماهواره‌ای و ناوبری اینرسی بهره می‌برد، از هواپیمای خانواده سی‌۱۳۰ رها می‌شود و نخستین‌بار در آوریل ۲۰۱۷ در افغانستان به‌کار گرفته شد.

قدرت تخریب مطلق تا شعاع ۵۰۰ متری نشان‌دهندهٔ توان بالای این بمب است، اما مسئله اصلی محدودیت نفوذ آن در دل کوه است که با توجه به استقرار بخش اصلی تأسیسات در اعماق زمین نمی‌تواند به نابودی کامل این مجموعه منجر شود.

این بمب برای نفوذ عمیق به سنگ و بتن طراحی نشده و اثر اصلی آن موج انفجار است. از این رو، قدرت انفجاری بالا به‌تنهایی برای ویرانی کامل تأسیسات اصلی مانند بخش غنی‌سازی، که بی‌شک در عمیق‌ترین نقطهٔ کوه قرار دارد، کافی نیست.

کوهی که طی سال‌ها بخشی از محیط طبیعی منطقه بود و شاید کمتر کسی گمان می‌کرد جمهوری اسلامی ایران در قلب آن مشغول تونل‌سازی و ساخت تأسیسات است امروز سرخط اخبار و تحلیل‌های جهانی است؛ جایی که حمله به آن یا آتش جنگ را به نقطه‌ای ویران کننده‌تر می‌رساند یا، طبق برخی تحلیل‌ها، آمریکا با حمله به آن و اعلام پیروزی نهایی از ادامهٔ جنگ صرف‌نظر خواهد کرد.