سیاست بازداشت و گروگان‌گیری اتباع خارجی در جمهوری اسلامی ایران، ناامنی، حجاب اجباری، ممنوعیت نوشیدنی‌های الکلی، متصل نبودن به شبکه بانکی جهانی، فیلترینگ و ضعف زیرساخت‌های گردشگری مجموعه عواملی‌اند که طی سال‌های گذشته گردشگران ورودی به ایران را تحت تاثیر قرار داده و بازار گردشگران خارجی را به‌تدریج محدود کرده‌اند.

حالا کار به جایی رسیده است که سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، می‌گوید از هر ۱۰۰ گردشگر ورودی به ایران، ۷۰ نفر عراقی‌اند و اغلب به دلیل «تعلق به اهل بیت، جغرافیا و طبیعت» به ایران سفر می‌کنند. صالحی‌امیری همچنین تاکید کرد که وزارتخانه‌اش در تلاش است «ظرفیت گردشگری عراق» را حفظ کند.

تمرکز بر حفظ بازار عراق در حالی است که حتی اقدام جمهوری اسلامی ایران برای لغو یک‌طرفه روادید برای شهروندان برخی کشورها از جمله روسیه و چین هم به جذب گردشگران این کشورها منجر نشد و بخش بزرگی از این گردشگران همچنان مقاصد دیگر را ترجیح می‌دهند.

از سوی دیگر، شهروندان بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی نیز پیوسته با هشدار قرمز دولت‌هایشان درباره سفر به ایران، از جمله خطر بازداشت خودسرانه، مواجه‌اند.

پیش‌تر و در سال ۱۴۰۳ وزیر میراث فرهنگی نیز اذعان کرد که در گذشته به‌طور متوسط سالانه حدود ۱.۳ میلیون نفر از اروپا وارد ایران می‌شدند، اما این رقم اکنون به حدود یک‌دهم کاهش یافته است. داده‌های آماری و میدانی فعلی حاکی از آن است که همان یک‌دهم نیز دیگر برای سفر به ایران تمایلی ندارند.

کاهش تدریجی آمار ورود خارجی‌ها به ایران

آمارهای رسمی نشان می‌دهد ترکیب اتباع خارجی واردشده به ایران در سال‌های اخیر بیش از هر چیز بر کشورهای همسایه متمرکز به‌ویژه عراق، افغانستان و ترکیه بوده است. با این حال، حتی درباره تعداد کل «گردشگران» نیز میان آمارهای رسمی اختلاف‌هایی وجود دارد. به عنوان مثال، سالنامه آماری کشور تعداد گردشگران ورودی در سال ۱۴۰۰ را یک میلیون و ۳۴۱ هزار نفر اعلام کرد، اما آمار وزارت میراث فرهنگی از گردشگران ورودی در همین سال، یک میلیون و ۷۵۸ هزار و ۲۹۰ نفر بود.

در سال ۱۴۰۱، پس از فروکش کردن همه‌گیری کرونا، بازگشایی مرزها و آغاز دوباره صدور ویزا، معاون وزارت میراث فرهنگی، تعداد گردشگران خارجی این سال را چهار میلیون و ۲۳۰ هزار نفر اعلام کرد. در این سال، عراقی‌ها رتبه نخست ورود به ایران را در میان اتباع خارجی داشتند.

وزارت میراث فرهنگی آمار گردشگران ورودی سال بعد را شش میلیون و ۳۸۲ هزار نفر اعلام کرد که همچنان بخش قابل‌‌توجهی از مسافران را اتباع کشورهای همسایه تشکیل می‌دادند. حدود دو میلیون و ۷۰۰ هزار نفر عراقی، یک میلیون و ۳۰۰ هزار نفر افغانستانی و حدود ۸۰۰ هزار نفر تبعه ترکیه در آمار این سال ثبت شدند. پاکستان، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان، بحرین، کویت و چین نیز در رده‌های بعدی بازارهای مبدأ ایران قرار داشتند.

در سال ۱۴۰۳ بر اساس گزارش وزارت میراث فرهنگی، هفت میلیون و ۳۹۹ هزار و ۵۰۳ نفر با عنوان گردشگر خارجی وارد ایران شدند که باز هم اتباع عراق، افغانستان و ترکیه رتبه اول تا سوم را داشتند.

این روند به‌ظاهر افزایشی در سال ۱۴۰۴متوقف شد و تعداد کل ورودی‌های ثبت‌شده به حدود شش میلیون نفر کاهش یافت. در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵ نیز حدود یک میلیون و ۹۰۰ هزار خارجی وارد ایران شدند که حتی با در نظر گرفتن آمار وزارت میراث فرهنگی، روندی کاهشی را نشان می‌دهد.

ضمن اینکه در تمام این سال‌ها عمده اتباع خارجی که به ایران سفر کردند شهروندان کشورهای همسایه به‌ویژه عراق، افغانستان و ترکیه بودند. در حالی که اتباع کشورهایی مانند چین و روسیه که جمهوری اسلامی ایران برای افزایش سفر آن‌ها به ایران برنامه‌هایی مانند لغو روادید و ارائه تسهیلات گردشگری را اجرا کرد، سهم بسیار محدودی از بازار ورودی ایران داشتند. چنانکه در سال ۱۴۰۴، مجموع ورودی‌های ثبت‌شده از چین و روسیه حتی به ۱۰۱ هزار نفر نرسید و وزیر میراث فرهنگی نیز اذعان کرد که سهم ایران از بازار ۱۶۰ میلیونی گردشگران چینی در جهان، ۶۰ هزار نفر است.

هر مسافر خارجی گردشگر نیست

نکته‌ای که نباید از آن غافل شد این است که ورود هر تبعه خارجی به ایران را نمی‌توان به‌طور خودکار «ورود گردشگر» تلقی کرد. در تعاریف رسمی، میان «مسافر»، «بازدیدکننده» و «گردشگر» تفاوت وجود دارد. هر فردی که از مرز کشوری عبور می‌کند مسافر است، اما فقط در صورتی «بازدیدکننده» محسوب می‌شود که خارج از محیط معمول زندگی خود، برای مدت محدود و با هدفی غیر از اشتغال سفر کرده باشد. از میان این افراد نیز کسی که دست‌کم یک شب در مقصد مسافرتی اقامت کند، «گردشگر» و فردی که بدون اقامت شبانه بازگردد، «بازدیدکننده یک‌روزه» محسوب می‌شود.

بر این اساس، برای مثال یک شهروند افغانستان که برای مهاجرت، اقامت بلندمدت یا اشتغال نزد کارفرمایی در ایران وارد کشور می‌شود، گردشگر نیست. همان‌طور که مثلا ورود عراقی‌ها برای ترانزیت، تحصیل بلندمدت یا اقامت دائمی نیز نباید در آمار گردشگری منظور شود. در مقابل، سفر با هدف تفریح، زیارت، دیدار بستگان، درمان و حتی برخی سفرهای تجاری، در صورتی که شرایط تعریف «بازدیدکننده» را داشته باشند، می‌توانند در آمار گردشگری قرار گیرند.

این تمایز درباره ایران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا بخش مهمی از آمارهایی که وزارت میراث فرهنگی با عنوان «گردشگر خارجی» منتشر کرده، بر داده‌های ورود اتباع خارجی از مرزهای کشور استوار است. بنابراین بالا رفتن تعداد اتباع خارجی واردشده به ایران به‌ویژه از کشورهای همسایه الزاما به معنای افزایش واقعی گردشگران خارجی یا رونق صنعت گردشگری نیست.

با این حال، وزارت میراث فرهنگی تمامی مسافران خارجی به ایران را گردشگر تلقی می‌کند تا آمار گردشگران را بالا ببرد و به‌صراحت نیز به این موضوع اذعان می‌کند. کما اینکه انوشیروان محسنی‌بندپی، معاون گردشگری این وزارتخانه، شهریور ۱۴۰۵ در یک نشست خبری گفت: «ما آمار گردشگران را تولید نمی‌کنیم» و توضیح داد که اطلاعات ورود اتباع و مسافران خارجی را اداره گذرنامه در اختیار وزارت میراث فرهنگی قرار می‌دهد و این وزارتخانه همان داده‌ها را منتشر می‌کند. به گفته او، اداره گذرنامه در پایان هر ماه آمار ورود به کشور را اعلام می‌کند و مبنای ثبت این آمار نیز «مهر ورود به کشور» است.

با این همه، حتی اگر آمار وزارت میراث فرهنگی و تعریف گسترده آن از «گردشگر» را مبنا قرار دهیم، باز هم تعداد مسافران خارجی ورودی به ایران در دو سال اخیر به‌شدت کاهش یافته و بازار گردشگری ورودی ایران هم بیش‌ازپیش به شهروندان عراق وابسته شده است.

بخش بزرگی از رفت‌وآمد شهروندان عراق به ایران به قصد زیارت و درمان انجام می‌شود. در کنار آن، تعداد قابل‌توجهی از آنان برای تحصیل در ایران اقامت دارند. پیش‌تر  وزارت علوم اعلام کرده بود که تعداد دانشجویان عراقی در ایران به نزدیک ۱۰۰ هزار نفر رسیده است.

به این موارد باید ورود گروه‌های نظامی وابسته به سپاه پاسداران به ایران را نیز افزود. کمااینکه در جریان انقلاب ملی ایران در دی‌ماه ۱۴۰۴، شبکه سی‌ان‌ان به نقل از یک منبع امنیتی عراقی گزارش داد که حدود پنج هزار نیروی شبه‌نظامی عراقی از دو گذرگاه مرزی وارد ایران شدند. یک منبع نظامی اروپایی نیز ورود دست‌کم ۸۰۰ نیروی شیعه عراقی را گزارش کرد که به گفته این منبع، با در قالب شرکت در مناسک مذهبی از مرز گذشتند.

در ارزیابی مورداستناد سی‌ان‌ان از گروه‌هایی مانند کتائب حزب‌الله، حرکت النجباء، کتائب سیدالشهدا و سازمان بدر نام برده شد؛ گروه‌هایی که در چارچوب یا پیرامون حشدالشعبی فعالیت دارند.

بنابراین حتی درباره عراقی‌ها که اکنون بزرگ‌ترین سهم را در آمار ورودی‌های خارجی ایران دارند، نمی‌توان بدون تفکیک هدف و مدت اقامت، همه افراد واردشده را «گردشگر» نامید، زیرا در میان این جمعیت، زائر، بیمار، دانشجو، تاجر، فردی که برای دیدار خانوادگی آمده و حتی افرادی با ماموریت‌های سیاسی و امنیتی حضور دارند و تا زمانی که وزارت میراث فرهنگی آمار را بر اساس هدف سفر، مدت اقامت و نوع روادید تفکیک نکند، رقم چندمیلیونی اعلام‌شده برای «گردشگران خارجی» نمی‌تواند از وضعیت واقعی صنعت گردشگری ایران تصویر دقیقی ارائه دهد.

این وضعیت برای کشوری پیش آمده است که از نظر تنوع جاذبه‌های تاریخی، فرهنگی، طبیعی و جغرافیایی ظرفیت گسترده‌ای برای جذب گردشگر دارد و در صورت برخورداری از امنیت سفر، زیرساخت‌های مناسب، ارتباطات بانکی و حمل‌ونقل بین‌المللی و امکان حضور گردشگران بدون محدودیت‌های گسترده، گردشگری می‌تواند یکی از منابع مهم درآمد غیرنفتی آن باشد. با این حال، آنچه در سال‌های اخیر رخ داده، تضعیف شدید صنعت گردشگری بوده که کسب‌وکارهای مرتبط با گردشگری را نیز زمین زده است.

ابعاد این خسارت را می‌توان در مقایسه با کشورهای منطقه ارزیابی کرد. بر داده‌های موسسه آمار ترکیه، این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۵ میلیارد و ۲۳۰ میلیون دلار درآمد از گردشگری به دست آورد و تعداد کل بازدیدکنندگان ترکیه نیز در همان سال به ۷۰ میلیون نفر نزدیک شد.

این داده‌ها نشان می‌دهد در حالی‌ که ترکیه گردشگری را به صنعتی درآمدزا با بازارهای متنوع تبدیل کرده، در ایران حتی با احتساب همه افراد خارجی که وارد ایران می‌شوند، تعداد ورودی‌ها رو به کاهش گذاشته و سهم عمده بازار به اتباع چند کشور همسایه محدود شده است.