«مدرسه عالی دختران» حدود شش دهه پیش، در سال ۱۳۴۳ به پیشنهاد شهبانو فرح پهلوی، با هدف ارائه آموزش‌های تخصصی و اختصاصی به دختران در تهران آغاز به کار کرد. این مرکز آموزشی حدود یک دهه بعد، با پذیرش دانشجو برای تحصیلات تکمیلی، رسما به «دانشگاه فرح» تبدیل شد و دفتر شهبانو فرح تامین هزینه‌های آن را برعهده گرفت. پس از انقلاب اسلامی، تغییرات سراسری در دانشگاه‌ها به منظور تثبیت سیاست‌های ایدئولوژیک نظام اسلامی، به دانشگاه فرح نیز رسید و در همین راستا، نام آن ابتدا به «محبوبه متحدین» و سپس «الزهرا» تغییر کرد. حالا پس از گذشت نزدیک به شش دهه، در حالی که شهبانو فرح پهلوی همواره تاکید کرده است که باور دارد سرانجام نور بر تاریکی پیروز خواهد شد، دختران دانشجوی این دانشگاه صراحتا خواستار بازگشت نام اصلی آن شده‌اند و شعارهایی چون: «الزهرا بسشه، فرح دیگه اسمشه» و «فرح فرح اسمشه، الزهرا بی‌ارزشه» سر می‌دهند.

دانشجویان دانشگاه فرح روز دوشنبه چهارم اسفندماه، در محوطه این دانشگاه تجمعی اعتراضی برگزار کردند و با در دست گرفتن تصاویری از جاویدنامان انقلاب ملی شیر و خورشید، محمدرضاشاه و شهبانو فرح پهلوی، علیه جمهوری اسلامی شعار دادند. البته نیروهای لباس‌شخصی و بسیجی‌های دانشگاه نیز با هجوم به دانشجویان و اعمال خشونت به این اعتراض‌ها پاسخ دادند.

جمهوری اسلامی که این دانشگاه را یکی از پایگاه‌های مهم برای تثبیت و تداوم گفتمان ایدئولوژیک خود می‌دانست، در سال‌های پس از انقلاب، کوشید آن را از یک مرکز دانشگاهی به کانونی عقیدتی و فارغ‌التحصیلان آن را به نمونه‌ای از الگوی زن مطلوب خود تبدیل کند، اما نه‌تنها به این خواسته خود نرسید که دختران دانشجوی این دانشگاه حالا به جلوداران انقلاب شیر و خورشید تبدیل شده‌اند و نام کسی را فریاد می‌زنند که با هدف ارتقای سطح علمی و فرهنگی دختران ایرانی، این دانشگاه را پایه گذاشت.

تاسیس مدرسه عالی دختران

در سال‌های پایانی دهه ۱۳۳۰ و ابتدای دهه ۱۳۴۰ ایران به‌تدریج از سایه شوم جنگ جهانی فاصله می‌گرفت و محمدرضاشاه پهلوی با هدف ساختن ایرانی مدرن و پیشرو، برنامه‌های گسترده‌ای را در حوزه‌های توسعه اقتصادی، اجتماعی و آموزشی شروع کرده بود. در این مسیر، شهبانو فرح پهلوی نیز در کنار پادشاه ایران، در نوسازی ساختارهای فرهنگی، اجتماعی و آموزشی نقشی فعال برعهده گرفت که یکی از مهم‌ترین جلوه‌های آن تاسیس «مدرسه عالی دختران» بود.

پیشینه تاسیس این مرکز آموزشی به سال ۱۳۴۳ بازمی‌گردد که ایجاد مدرسه عالی دختران در پنجاه‌وهفتمین شورای مرکزی دانشگاه‌های ایران، تصویب شد و سپس در قالب برنامه عمرانی سوم کشور، به تایید مجلس شورای ملی رسید. در مهرماه همان سال، آگهی پذیرش دانشجو در روزنامه‌ها منتشر شد و این مرکز به‌طور رسمی فعالیت خود را آغاز کرد.

مدرسه عالی دختران در آغاز کار با پذیرش ۹۰ دانشجو در رشته‌های مترجمی زبان‌های خارجی، منشی‌گری، روانشناسی و فنون خانه‌داری و تغذیه شروع به کار کرد. محل آن نیز طبق تصمیم برنامه عمرانی چهارم، زمین موقوفی خاندان مستوفی‌الممالک در ده ونک بود؛ میراث حسن مستوفی‌الممالک، نخست‌وزیر دوره قاجار و رضاشاه، که پیش‌تر برای برای ایجاد مدرسه‌ای ویژه دختران وقف شده بود.

افتتاح دانشگاه فرح

در سال ۱۳۵۴، مدرسه عالی دختران از نظر حقوقی به یک سازمان آموزشی دولتی غیرانتفاعی تبدیل شد و با نام «دانشگاه فرح»، در فهرست دانشگاه‌های ایران قرار گرفت و برای نخستین‌ بار پذیرش دانشجو از طریق آزمون سراسری را آغاز کرد.

شهبانو فرح پهلوی در سخنانش در مراسم افتتاح این دانشگاه، حفظ اصالت فرهنگی و هویت ایرانی را مهم‌ترین دغدغه زمانه توصیف کرد و گفت آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، «حفظ اصالت فرهنگی و ایرانی» است؛ امری که به باور او، تنها از راه پژوهش علمی در حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی و ملی امکان تحقق داشت.

ملکه ایران تاکید کرد که جامعه باید برای یافتن راه‌های پیشرفت، بر توانایی‌های خود تکیه کند و راه‌حل‌ها را از دل فرهنگ و تجربه تاریخی خود بیابد.

شهبانو فرح پهلوی همچنین با اشاره به تجربه تاریخی ایران گفت که این سرزمین در طول هزاران سال بارها در معرض نفوذ فرهنگ‌های خارجی قرار گرفته اما همواره توانسته است عناصر بیرونی را با فرهنگ ایرانی درآمیزد و هویتی تازه و بومی بیافریند.

تنها سه سال پس از این سخنرانی، در پی وقوع انقلاب اسلامی، آرمان‌هایی که شهبانو فرح و محمدرضاشاه پهلوی برای آینده ایران ترسیم و برای تحقق آن تلاش می‌کردند، ناکام ماند و جمهوری اسلامی در نخستین گام‌های خود، هویت ایرانی و نمادهای ملی را هدف قرار داد. در همین راستا تغییرات در دانشگاه‌ها نیز آغاز شد و پس از آن، دانشگاه‌ها به‌تدریج به کانون‌هایی ایدئولوژیک برای تثبیت و بازتولید گفتمان رسمی نظام بدل شدند.

از آنجا که زنان نقطه هدف جمهوری اسلامی برای سرکوب مضاعف بودند، دانشگاه فرح نیز از نخستین مراکزی بود که تغییرات بنیادین در آن آغاز شد.

حالا حدود ۶۰ سال از تاسیس دانشگاه فرح با نام فعلی «الزهرا» می‌گذرد، شهبانو فرح پهلوی که منشا خدمات فرهنگی، اجتماعی و آموزشی زیادی در ایران دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ بود، بارها در پیام‌هایش به ایرانیان این نوید را داده است که سرانجام نور بر تاریکی پیروز و ایران آزاد خواهد شد. شاید یکی از نخستین بارقه‌های این نوید نیز همین باشد که پس از شش دهه، دختران دانشگاهی که او افتتاح کرد، ترس و دلهره از سرکوب را کنار گذاشته‌ و آشکارا خواستار بازگشت نام اصلی دانشگاه به «فرح» شده‌اند؛ مطالبه‌ای که فراتر از یک تغییر نام، نشانه عزم جوانان برای بازپس‌گیری هویت ملی‌شان است.