در سال ۲۰۲۲ پژوهشگران مرکز ملی حیاتوحش عربستان سعودی برای بررسی شبکه گستردهای از غارها، با هدف مطالعه خفاشها، حشرات و دیگر گونههای زیستی، راهی مناطق شمالی این کشور شدند. اما در دل این غارهای دورافتاده و تقریبا دستنیافتنی، که ورود به یکی از آنها تنها از طریق فرود آمدن در یک فروچاله ۱۵ متری ممکن بود، چیزی شگفتانگیز کشف شد: هفت یوزپلنگ مومیاییشده که دندانهای نیششان از میان لبهای چرمی و خشکشدهشان بیرون زده بود.
کارلوس دوآرته، بومشناس دانشگاه علم و فناوری ملک عبدالله در عربستان سعودی، میگوید: «پیدا شدن بقایای یوزپلنگها واقعا غافلگیرکننده بود. در ابتدا اصلا مشخص نبود چرا یوزپلنگها آنجا هستند. هیچوقت گزارشی مبنی بر زیست یوزپلنگها در غارها وجود نداشت.»
بهگزارش نشنالجئوگرافی، اقلیم خشک غارها باعث شده بود بدن یوزپلنگها بهطور شگفتانگیزی حفظ شود، برخی از آنها حدود ۱۳۰ سال و برخی دیگر نزدیک به دو هزار سال قدمت داشتند. این نخستین بار بود که دانشمندان در شبهجزیره عربستان با نمونههایی از گربهسانان بزرگ مومیاییشده روبهرو میشدند. افزون بر این مومیاییها، پژوهشگران بقایای اسکلت بیش از ۵۰ یوزپلنگ دیگر را هم کشف کردند که قدمت برخی از آنها به حدود چهار هزار سال پیش بازمیگردد.
دوآرته میگوید: «نسلهای متعددی از یوزپلنگها در این غارها زندگی کردهاند.» او در زمان کشف اولیه حضور نداشت، اما بعدتر با پژوهشگران همکاری کرد تا از بافت یوزپلنگهای مومیاییشده یک ژنوم کامل استخراج و بررسی کنند.
تحلیل ژنتیکی که روز پنجشنبه در نشریه «ارتباطات زمین و محیط زیست» (Communications Earth & Environment) منتشر شد، نشان میدهد این یوزپلنگهای باستانی پیوند نزدیکی با یوزپلنگهای آسیایی و شمالغرب آفریقا دارند؛ دو زیرگونهای که هنوز هم زندهاند. از آنجا که یوزپلنگها در دهه ۱۹۷۰ در شبهجزیره عربستان، و نه در کل جهان، منقرض شدند، دوآرته میگوید این یافته میتواند به تلاشهای حفاظتی برای بازگرداندن یوزپلنگها به طبیعت عربستان سعودی کمک کند.
مولی کست-جانسون دانشجوی تحصیلات تکمیلی آزمایشگاه پالئو ژنومیکس دانشگاه کالیفرنیا در سانتا کروز که پیشتر روی یوزپلنگهای پیشاتاریخی و دیانای باستانی کار کرده اما در این پژوهش نقشی نداشت، میگوید: «واقعا پژوهش هیجانانگیزی است. بازیابی این نمونههای مومیاییشده و تولید دادههای پالئوژنومیک از آنها به درک ما از زیرگونه بهشدت در معرض خطر انقراض کمک بزرگی میکند.»
نابودی گربهسان بزرگ
یوزپلنگها زمانی یکی از نمادهای شبهجزیره عربستان به شمار میآمدند. آنها را به پادشاهان و بزرگان هدیه میدادند و مانند شاهینها برای شکار در کنار انسانها آموزش میدیدند. اما در نهایت، انسانها علیه این همراهان گربهسان رفتار کردند و آنان را برای تفریح شکار کردند. این روند، همراه با کاهش شدید جمعیت جانورانی که یوزپلنگها شکار میکردند، باعث کاهش و درنهایت انقراض جمعیت آنها در سراسر شبهجزیره شد. روایتهای مشابهی در دیگر زیستگاههای تاریخی یوزپلنگها نیز رخ داده است. یوزپلنگها که زمانی از آفریقا تا هند پراکندگی داشتند، امروز تنها در حدود ۹ درصد از قلمرو تاریخیشان زندگی میکنند و شمارشان در جهان به حدود هفت هزار فرد میرسد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
با این حال، پیش از انقراض محلی، این گربهسانان برای گریز از گرمای سوزان بیابان به غارهای خنک و سایهدار شبهجزیره عربستان پناه میبردند. دوآرته میگوید در داخل غارها، فضولات یوزپلنگها و استخوانهای جویدهشده طعمههایشان نیز پیدا شد. «همین شواهد نشان داد که در عربستان سعودی این غارها زیستگاه و لانه یوزپلنگها بوده است.»
این محیطهای خنک، تاریک و پایدار، شرایطی مطلوب برای حفظ دیانای فراهم کرده بودند. ژنومهایی که دوآرته و همکارانش از این یوزپلنگهای مومیاییشده استخراج کردند، شباهت ژنتیکی چشمگیری با یوزپلنگهای آسیایی و شمالغرب آفریقا داشت؛ دو مورد از پنج زیرگونه شناختهشده یوزپلنگ. کست-جانستون میگوید: «هرچه درباره تاریخ بومشناختی و تکاملی یوزپلنگها در این منطقه بیشتر بدانیم، ابزارهای بهتری برای تصمیمگیریهای آگاهانه حفاظتی در اختیار خواهیم داشت. دادههای پالئو ژنومیک از این دست برای پر کردن خلاهای دانشی کاملا حیاتیاند.»
برنامههای حفاظت از یوزپلنگ
دانشمندان مدتها بر این باور بودند که در عربستان سعودی تنها زیرگونه یوزپلنگ آسیایی زیست میکرده است. بر اساس برخی برآوردها از یوزپلنگهای آسیایی، که زمانی در تپههای شنی و علفزارهای عربستان سعودی پرسه میزدند، امروز کمتر از ۳۰ فرد در طبیعت باقی ماندهاند. با توجه به این تعداد اندک استفاده از این زیرگونه برای بازسازی جمعیت یوزپلنگ در عربستان سعودی چندان عملی به نظر نمیرسد.
در مقابل، تعداد یوزپلنگ شمالغرب آفریقا، هرچند آن هم بهشدت در معرض خطر انقراض است، حدود ۴۰۰ فرد است و برخی از آنها در شرایط کنترلشده نگهداری میشوند. دوآرته و همکارانش معتقدند با توجه به در دسترس بودن و شباهت ژنتیکی، از این زیرگونه میتوان و باید برای احیای یوزپلنگها در عربستان سعودی استفاده کرد.
به گفته دوآرته، دولت عربستان سعودی پیشاپیش اقداماتی را برای بازگرداندن یوزپلنگها به منطقه آغاز کرده است، ازجمله تکثیر گونههای طعمه مانند اوریکس و دیگر گونههای آنتلوپها و ایجاد مناطق حفاظتشده.
لوری مارکر، مدیر اجرایی بنیاد حفاظت از یوزپلنگها، میگوید: «این منطقه ظرفیت بسیار بالایی دارد تا بار دیگر به خانه یوزپلنگها تبدیل شود. البته موفقیت یکشبه به دست نمیآید. دولت باید در این مسیر بلندمدت سرمایهگذاری کند و توان اقتصادی پشتیبانی از آن را داشته باشد.»
برخلاف پلنگها، که زیرگونههایی سازگار با جنگلهای کوهستانی پوشیده از برف یا ساواناهای سوزان دارند، هر پنج زیرگونه یوزپلنگ عموما با زیستگاههای باز و خشک مانند علفزارها سازگارند. اینکه آیا یوزپلنگهایی از زیرگونههای دیگر میتوانند در بیابانهای عربستان سعودی دوام بیاورند یا نه، هنوز مشخص نیست. اما اگر یوزپلنگها بازگردند، همان غارهای خنک که هزاران سال پیش پناهگاه نیاکانشان بوده، ممکن است بار دیگر آنها را از گرما در امان نگه دارد و به بقای آنها کمک کند.
