در شرایطی که محیط زیست در حال فرسایش استان فارس به تهدید جدی علیه ساکنان این استان و بناهای تاریخی‌اش تبدیل شده، رود کر نیز بار دیگر در کانون توجه عمومی قرار گرفته است؛ این بار نه به دلیل خشکی‌های ممتد یا سدسازی‌های پی‌درپی، بلکه به دلیل قطع گسترده درختان حاشیه آن به بهانه لایروبی.

ویدیوها و عکس‌هایی که از محدوده بند «تیلَکان» دست‌به‌دست می‌شود، نشان می‌دهد که بیل‌ مکانیکی‌ها تا دل دیواره‌های سبز رودخانه پیش رفته‌اند و در نتیجه هزاران درخت گَز که نگهبانان دیرپای حاشیه رودخانه بودند، یکی پس از دیگری به خاک می‌افتند.

هجوم گسترده بیل‌ مکانیکی‌ها به حاشیه رود

بر اساس گزارش روزنامه پیام ما، قرار است ۱۸۰ کیلومتر از بستر رود کر لایروبی شود، اما آنچه در عمل می‌بینیم، تعرض آشکار به بدنه و حاشیه‌ای است که طی هزاران سال شکل گرفته و تعادل طبیعی رود را حفظ کرده بود.

رود کر که پیش‌تر نیز زیر بار سدسازی‌های گسترده از رمق افتاده و کم‌آب شده بود، حالا در حال از دست‌ دادن دیواره‌هایی است که روزگاری پناهگاه گونه‌های بی‌شماری از پرندگان و جانوران کوچک بودند.

تخریب این حاشیه‌های حیاتی نه‌تنها سیمای طبیعی رود را دگرگون می‌کند، بلکه جان موجودات وابسته به آن را هم به خطر می‌اندازد و با هر بارندگی شدید، خطر سیلاب و تهدید جان و مال مردم حاشیه‌نشین را چند برابر خواهد کرد.

پیامدهای زیست‌ محیطی تخریب دیواره رود کر آنقدر زیاد است که تنها در یک هفته، موج گسترده‌ای از اعتراض ساکنان محلی و کنشگران محیط‌زیست به راه افتاده است.

به گزارش روزنامه پیام ما، ماجرا به سه سال پیش بازمی‌گردد، وقتی که در آذر ۱۴۰۱، محمدهادی ایمانیه، استاندار وقت فارس، در نامه‌ای به محسن منصوری، معاون اجرایی وقت رئیس‌جمهوری، درخواست تامین اعتبار برای آبرسانی به خرامه و لایروبی رود کر را مطرح کرد و با استناد به تغییرات اقلیمی، خشکسالی و نیاز به ساماندهی مسیر آب، از لایروبی ۱۸۰ کیلومتری به‌عنوان «مطالبه بحق مردم» یاد کرد.

استاندار وقت فارس در نامه‌اش ادعا کرد: «لایروبی ۱۸۰ کیلومتری می‌تواند ضمن کاهش تلفات انتقال آب، تسریع در زمان آبرسانی و سهولت در جریان آب و رسیدن حقابه زیست‌محیطی به تالاب‌ها و برداشت حقابه کشاورزان محدوده رودخانه کر، سبب کاهش خطرات ناشی از طغیان رودخانه و جلوگیری از بروز احتمالی خطرات برگشت‌ناپذیر در روستاهای حاشیه رودخانه شود.»

اما حالا آنچه اتفاق افتاده، حضور بیل‌ مکانیکی‌ها در حاشیه رودخانه و نه بستر آن است. با این روند، رسوب‌گذاری در بستر رودخانه به‌ دلیل تخلخل حاشیه رود تشدید می‌شود و عملا خانه رود از آن گرفته می‌شود، جریان هیدرولوژی آب مسیل به هم می‌خورد و این خود حوادث پیش‌بینی‌نشده متعددی به‌ دنبال دارد.

در حالی‌ که قطع گسترده درختان حاشیه رود کر زیست‌بوم منطقه را با خطر جدی مواجه کرده است، مسئولان دولتی استان فارس، توپ را در زمین یکدیگر انداخته‌ و از پذیرش مسئولیت آن خودداری کرده‌اند.

سیاوش بدری، مدیرعامل شرکت آب‌منطقه‌ای فارس، می‌گوید که همه چیز مطابق مجوز و تحت نظر سازمان او پیش می‌رود و پیمانکار مربوطه از طریق دفتر مشارکت‌های مردمی این شرکت و طبق قرارداد، در حال گَززنی و لایروبی رودخانه است. او همچنین مدعی شد که «این اقدام با هدف تسهیل در عملیات آبرسانی انجام شد و در بهبود آبرسانی و حقابه محیط‌زیستی دریاچه مهارلو و بختگان تاثیر زیادی دارد.»

از سوی دیگر، سید کاظم موسوی، مدیر روابط‌عمومی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری فارس، از توقیف تجهیزات و بیل‌ مکانیکی‌ها با حضور یگان‌های شهرستان‌های زرقان و خرامه خبر داده است؛ اقدامی که نشان می‌دهد اداره کل منابع طبیعی فارس از صدور مجوز یا نحوه اجرای طرح اطمینان ندارد.

هم‌زمان، لیلا تاج‌گردون، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست فارس، نیز با شانه خالی کردن از مسئولیت، گفته که متولی رودخانه‌ها شرکت آب‌منطقه‌ای است و این موضوع باید از این شرکت مطالبه شود. سعید نظری، فرماندار زرقان، نیز می‌گوید کار لایروبی به درخواست محیط‌زیست و با موافقت آب‌منطقه‌ای آغاز شده است، تا مسیر آب به‌سوی مهارلو و بختگان باز شود. نظری همچنین خبر داد که هزینه لایروبی رود کر از اعتبارات سه شهرستان استان فارس تامین شده است.

لایروبی یا برداشت چوب؟

کر از معدود رودخانه‌هایی است که کهن‌ترین نشانه‌های شهرنشینی در دامنه آن شکل گرفت. دبی پرآب گذشته‌اش چنان بود که کشاورزان زیادی در پهنه آن زندگی می‌کردند و حیات ده‌ها هزار کشاورز، به‌ویژه در بخش کربال، بر جریان همین آب استوار بود؛ آبی که تالاب‌های کمجان، طشک و بختگان را زنده نگه می‌داشت و توازن طبیعی منطقه را تضمین می‌کرد و اهمیت اکولوژیک داشت. اما به گفته سیروس زارع، عضو شورای تشکل‌های تالابی کشور، آنچه بر این رود و حوضه آبریز آن گذشته، «خارج از معادلات علمی و عقلی» بوده است؛ مجموعه‌ای از خطاهای انسانی که پیامدهایش با هیچ معیار فنی قابل‌توجیه نیست.

او تاکید می‌کند که بی‌تدبیری‌های چند دهه اخیر سرنوشت هزاران روستایی را تغییر داد و خطاهای راهبردی و مدیریت فاجعه‌بار آب، نتیجه‌ای جز آوارگی روستاییان در بخش‌های کربال و تشدید بیابان‌زایی نداشت.

این کارشناس محیط زیست با بیان اینکه رود کر و بندهای آن در طول تاریخ نماد مدیریت خردمندانه آب بودند، می‌افزاید که این سازه‌ها هزاران سال پیش با اولویت تامین آب شرب، حقابه محیط‌زیستی و سپس نیاز کشاورزی ساخته شدند، اما طی دهه‌های اخیر، این میراث دانش‌محور نادیده گرفته شد و سیاست سدسازی‌های بزرگ‌مقیاس مسیر رودخانه‌ها را در سرچشمه‌ها بست.

به باور زارع، یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد رودخانه کر قرارگیری آن روی خط‌الراس دشت است؛ جایی که اغلب رودخانه‌ها جاری نمی‌شوند. این موقعیت طبیعی به رود امکان توزیع گسترده آب را می‌دهد. او توضیح داد که «تغییر مسیر کر به هزاره‌ها پیش و دوره شکوه تخت‌جمشید بازمی‌گردد؛ زمانی که با بهره‌گیری از شیب طبیعی دشت، آب بدون نیاز به پمپاژ به دو سوی کربال هدایت می‌شد. این روش نشان‌دهنده درک عمیق مردم از مدیریت پایدار آب بود؛ دانشی که امروز در تصمیم‌گیری‌ها جایی ندارد و نتیجه‌اش بحران‌هایی است که همه‌جا می‌بینیم: خشکی، فرونشست، ریزگرد و مهاجرت اجباری».

زارع درباره تخریب‌های تازه در دیواره رودخانه نیز هشدار داد: «چندین بیل مکانیکی با ایجاد رمپ در دیواره، تمام پوشش گیاهی تثبیت‌کننده را تخریب کرده‌اند. درختان را بیرون کشیده و در چند نقطه دپو کرده‌اند. انگار آن‌ها را برای بارگیری دلالان چوب آماده می‌کنند. حتی اگر مجوزی وجود داشته، خطا آشکار است. این محدوده طی سال‌ها زیستگاهی غنی با تنوع پستانداران، خزندگان، پرندگان و گیاهان بود و اکنون هزاران درخت شورگز تنومند در یک بازه چندکیلومتری از بین رفته‌اند.»

او با اشاره به اینکه آنچه این روزها رخ می‌دهد هیچ شباهتی به لایروبی ندارد، ادامه داد: «تا امروز، مشخص است که فعالیت‌ها بیشتر شبیه برداشت چوب است تا لایروبی. بستر دست نخورده، اما دیواره تخریب شده است.»

رود کر از کوه‌های زاگرس تا دریاچه بختگان

رود کُر، بزرگ‌ترین رودخانه استان فارس و از مهم‌ترین منابع تامین آب آشامیدنی، صنعتی و کشاورزی برای شهرهای شیراز، مرودشت و خرامه است. این رود از دل کوهستان‌های زاگرس جاری می‌شود؛ از مجموعه ارتفاعاتی که در اسطوره‌شناسی سومری و نوشته‌های پهلوی، «کور» به‌ معنی کوه نامیده می‌شدند و نام «کُر» نیز از همین واژه می‌آید؛ نشانی از پیوند دیرینه زبان و جغرافیا در این سرزمین.

چشمه‌های سیدمحمد، پالنگری، مارگون، گمبیل، دلخان، کهکران و ده‌ها سرشاخه کوچک و بزرگ در سپیدان، شریان‌های نخستین این رود را می‌سازند. پس از پیوستن این آب‌ها، جریان واحدی با نام «کر» شکل می‌گیرد که از تنگ براق عبور می‌کند و خود را به مرودشت می‌رساند. سپس از سد ملاصدرا در اقلید می‌گذرد و دشت حاصلخیز کامفیروز را آبیاری می‌کند و در ادامه وارد سد درودزن می‌شود. رود کُر پس از گذر از دشت رامجرد و عبور از جنوب شهر مرودشت، وارد شهرستان زرقان می‌شود و در نهایت دشت کربال را درمی‌نوردد تا به مقصد دیرینه خود، دریاچه بختگان برسد. این سفر ۲۸۰ کیلومتری، سفری است که هزاران سال حیات را در پیشینه دارد.

حوضه رود کر از نظر فرهنگی و تاریخی نیز یکی از غنی‌ترین محوطه‌های ایران است. در امتداد آن، آثار باستانی فراوانی از مجموعه تخت رستم تا آرامگاه داریوش بزرگ در نقش رستم قرار دارد. تنگه بلاغی، گذرگاهی که زمانی محل رفت‌وآمد انسان‌های باستان بود، امروز زیر آب سد پرحاشیه سیوند مدفون شده است.

نخستین سد شناخته‌شده در مسیر رود کُر ۵۰۰ سال پیش از میلاد در دوران داریوش بزرگ ساخته شد؛ یعنی زمانی که ایرانیان، بدون فناوری‌های مدرن امروز، با شناختی عمیق از طبیعت، سازه‌هایی بنا کردند که برخی تا امروز پابرجا مانده‌اند.