در پی اختلال در تردد کشتیها از تنگه هرمز و افزایش نگرانی کشورهای خلیج فارس از وابستگی به این گذرگاه راهبردی، عربستان سعودی برای تبدیل بندر نئوم واقع در سواحل دریای سرخ به یک مرکز ترانزیتی میان خلیج فارس، اروپا و آفریقا، تلاشی تازه را آغاز کرده است؛ اقدامی که بخشی از چرخش تدریجی ریاض به سمت توسعه سواحل غربی و با هدف کاهش آسیبپذیری تجاری ناشی از اقدامهای تهران در کنترل تنگه هرمز، ارزیابی میشود.
به گزارش فایننشالتایمز، پروژه عظیم نئوم که به ابتکار محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، طراحی شد، ابتدا با وعده ساخت شهر خطی آیندهنگر (لاین) در دل صحرا معرفی شد، اما پس از جهش سنگین هزینهها، تا حد زیادی از مقیاس اولیه خود عقبنشینی کرد. با این حال، مقامهای سعودی اکنون بار دیگر بر بندر نئوم تمرکز کردهاند؛ یکی از زیرساختهایی که در جریان حملات جمهوری اسلامی به کشتیهای عبوری از تنگه هرمز و اختلال در تجارت منطقه که صادرات از شرق نفتخیز عربستان سعودی را هم با اختلال جدی روبرو کرد، به کاهش فشار اقتصادی بر ریاض کمک کرد.
اقدامهای جمهوری اسلامی که پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه آغاز شد، عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس را بر آن داشت تا وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهند.
تیم شبکههای اجتماعی نئوم هفته گذشته در ایکس نوشت: «همزمان با تغییر مسیرهای تجاری و تحول تحرکات منطقهای، بندر نئوم در حال تبدیل شدن به یک دروازه کلیدی است. این بندر راهبردی در سواحل دریای سرخ کاملا عملیاتی است و هماکنون امکان تجارتی سریعتر و روانتر را فراهم کرده است.»
البته مشخص نیست اخیرا چه کالاهایی از طریق نئوم منتقل میشوند، زیرا این بندر برای صادرات نفت استفاده نمیشود. شرکت نئوم که متعلق به صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان سعودى است، به درخواست ارائه داده درباره حجم فعالیتهایش پاسخ نداد، اما اعلام کرد که بندر کاملا عملیاتی است.
سال ۲۰۲۴ از این بندر، ۲.۲ میلیون تن بار وارد شد که معادل حدود ۲ درصد واردات عربستان سعودی بود. تصاویر ماهوارهای مربوط به اوایل مارس هم تعداد زیادی کامیون باری را در این بندر نشان میداد که بیانگر فعالیت قابلتوجه در آن بود. تصاویر شرکت پلنت لبز (Planet Labs) هم حاکی از آن است که عملیات لایروبی و آمادهسازی بندر تکمیل شده است و جرثقیلها در اسکله نصب شدهاند.
یک دیپلمات غربی گفت: «اگرچه عربستان سعودی نسبت به دیگر کشورهای خلیج فارس از جنگ اخیر کمتر آسیب دید، مرکز ثقل اقتصادی آن اکنون بهتدریج در حال انتقال به سمت سواحل غربی است.»
این کشور توانست بخش بزرگی از نفت خام خود را از طریق خط لولهای که در جریان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ ساخته شد، به دریای سرخ منتقل کند. طبق دادههای موسسه تحقیقاتی کپلر (Kpler)، صادرات عربستان سعودی از بندر غربی ینبع از فوریه تاکنون تقریبا چهار برابر شده و در اوایل آوریل به بیش از ۲۹ میلیون بشکه در هفته رسیده است.
البته بندر ینبع و خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی هم هدف برخی حملات ایران قرار گرفتند، با این حال این بندر که بیش از هزار و ۲۰۰ کیلومتر با خلیج فارس فاصله دارد و در آن سوی شبهجزیره عربستان واقع است، نسبت به پایانه اصلی صادرات نفت خام عربستان سعودی در راس تنوره در سواحل شرقی، در برابر پهپادها و موشکهای تهران، امنتر است.
با مسدود شدن تنگه هرمز، عربستان سعودی تلاش کرد خود را بهعنوان مرکز ترانزیت منطقه معرفی کند. شرکتهای هواپیمایی کویت و بحرین بخشی از فعالیتهای خود را موقتا به فرودگاههای عربستان سعودی منتقل کردند. ریاض همچنین اجازه داد تعداد بیشتری کامیونهای حامل مواد غذایی از خاک این کشور عبور کنند و هزینههای انبارداری را نیز لغو کرد؛ اقدامی که به همسایگانش که معمولا مواد غذایی وارداتی خود را از طریق بندرهایشان در خلیج فارس تحویل میگرفتند، کمک زیادی کرد.
تیم کالن، پژوهشگر مهمان موسسه کشورهای عرب خلیج فارس در واشنگتن و رئیس پیشین هیئت صندوق بینالمللی پول در عربستان سعودی، میگوید: «در چارچوب حرکت عربستان سعودی به سمت تبدیل شدن به مرکز لجستیک منطقه، برای توسعه بندرهای واقع در سواحل دریای سرخ اقدامهای قابلتوجهی انجام گرفت و در زمینه بهبود زیرساخت بندرها و همچنین استفاده از فناوری در روندهای گمرکی پیشرفتهای خوبی حاصل شد. با این حال این تغییر اقتصادی به دلیل محدودیت زیرساختها در غرب عربستان سعودی بهکندی صورت میگیرد. برای مثال در حال حاضر هیچ خط آهنی تا دریای سرخ وجود ندارد و ظرفیت بندر ینبع نیز محدود است.»
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
بر اساس دادههای کپلر، در اوج دوران جنگ، بندر ینبع تنها توانست نیمی از ۵۹ میلیون بشکه در هفته را که عربستان سعودی تا پیش از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل عمدتا از طریق راس تنوره صادر میکرد، صادر کند. طرح ۲۷ میلیارد دلاری ساخت یک خط آهن هزار و ۵۰۰ کیلومتری موسوم به «پل زمینی» از ریاض به جده هم بارها با تاخیر روبرو شده است. مقامها اکنون میگویند این پروژه تا سال ۲۰۳۴ تکمیل خواهد شد.
مقامهای سعودی در ماه جاری پنج «کریدور لجستیکی» جدید افتتاح کردند که بندرهای خلیج فارس را به دریای سرخ متصل میکرد، اما این مسیرها عمدتا همان جادههای از قبل موجود برای کامیونهای باری بودند که به خط آهن فعلی در ریاض و شمال این کشور متصل میشدند.
بزرگترین بندر عربستان سعودی از نظر ظرفیت نیز همچنان بندر جده است که در سال ۲۰۲۴ بیش از یکچهارم واردات این کشور از طریق آن انجام شد. طرح توسعه ۸۰۰ میلیون دلاری این بندر که سال ۲۰۲۵ با همکاری شرکت دیپیورد (DP World) مستقر در دبی آغاز شد، در نظر دارد ظرفیت آن را یکسوم افزایش دهد و به ۱۰ میلیون تیئییو (TEU/ واحد معادل کانتینر ۲۰ فوتی) برساند.
دولت عربستان سعودی طی سالهای گذشته چندین بار تلاش کرد از سواحلش در دریای سرخ که هزار و ۸۳۰ کیلومتر طول دارند، برای پروژههای اقتصادی استفاده کند تا فشار از روی جده برداشته شود و دیگر بخشهای ساحلی توسعه یابند، اما این اقدامها همه به یک اندازه موفق نبودند.
عربستان سعودی شهر صنعتی ینبع را در دهه ۱۹۷۰ و در چارچوب تلاش برای متنوعسازی اقتصادش، فراتر از فروش نفت خام، ایجاد کرد. با این حال، نفت تا چند دهه بعد همچنان حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد درآمد دولت را تشکیل میداد، تا اینکه اصلاحات اخیر تحت رهبری شاهزاده محمد بن سلمان شروع شد و موفق شد این رقم را در سال ۲۰۲۵ به ۵۵ درصد کاهش دهد.
طرح جذب سرمایهگذاران آسیایی برای پالایشگاه جیزان در نزدیکی مرز یمن نیز تحت تاثیر بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ قرار گرفت. شهر اقتصادی ملک عبدالله در شمال جده هم نتوانست تعداد کافی شرکت و سکنه جذب کند تا بهطور کامل توسعه یابد.
با این حال عربستان سعودی در سالهای اخیر، هم موفق شد در جزایر بکر خود اقامتگاههای لوکس بسازد و هم با دبی بهعنوان مرکز حملونقل و لجستیک منطقه وارد رقابت شود.
نئوم، یکی بلندپروازانهترین پروژههای اخیر عربستان سعودی، از سوی برخی بهعنوان یک شکست پرهزینه توصیف شده است، با این حال الانا دلوزیه، کارشناس خلیج فارس و مدیر اجرایی موسسه سیج (Sage) برای امور خارجی، معتقد است زیرساختهای کاربردیتر نئوم اکنون ممکن است کاربری تازهای پیدا کرده باشند. او یادآور شد: «نئوم برای مقابله با تهدیدهای مربوط به تنگه هرمز طراحی نشد، اما میتواند بهتدریج به یکی از محورهای اصلی آن تبدیل شود.»
اگرچه طرحهای بلندپروازانه و آیندهگر نئوم اکنون کوچکتر شدهاند، عربستان سعودی همچنان قصد دارد پروژه «اوکساگون» را ادامه دهد؛ شهری صنعتی که قرار بود بخشی از آن شناور باشد. این پروژه اکنون به سمت ساخت مراکز داده و صنایع پیشرفته با ارزش افزوده بالا تغییر مسیر داده است.
ظرفیت سالانه بندر نئوم هم که اکنون عملیاتی شده، قرار است به حدود ۱.۵ میلیون تیئییو برسد. تصاویر ماهوارهای اوایل مارس نشان میداد بخشهایی از بندر هنوز در حال ساختاند، اما تصاویر جدیدتر در دسترس نیست، زیرا پلنت لبز در طول جنگ ایران، انتشار تصاویر را متوقف کرد.
البته باید توجه داشت که اگرچه انتقال مرکز ثقل اقتصادی عربستان سعودی به سمت غرب این کشور، در برابر خطرات ناشی تهران مصونیت بیشتری ایجاد میکند، تهدیدهای دیگری را نیز به همراه دارد. از جمله بیثباتیها در شاخ آفریقا و نیز حملات حوثیهای تحت حمایت جمهوری اسلامی در یمن که پیشتر بندر ینبع را هدف قرار داده بودند.
حوثیها از سال ۲۰۲۲ با ریاض در وضعیت آتشبس قرار دارند و مشارکت در درگیریهای جاری را هم به شلیک موشک به اسرائیل محدود کردند، اما همین گروه سال ۲۰۱۹ خط لوله حیاتی شرق به غرب عربستان سعودی را هدف قرار داد. جمهوری اسلامی نیز اوایل همین ماه همان خط لوله را هدف قرار داد و انتقال روزانه ۷۰۰ هزار بشکه نفت را به مدت چند روز متوقف کرد.
سلطان العامر، از شورای سیاست خاورمیانه، به این نکته اشاره میکند که «حوثیها به اندازه یک قدرت منطقهای مسلط که بتواند شرایطش را بر شما تحمیل کندــ مانند جمهوری اسلامی ایرانــ تهدیدآمیز نیستند». با این حال دیپلمات غربی که در این تهیه این مقاله همکاری کرد، معتقد است عربستان سعودی در بلندمدت نمیتواند با کنترل تهران بر تنگه هرمز کنار بیاید. او توضیح داد: «اگرچه خط لوله و دسترسی به دریای سرخ به عربستان سعودی گزینههایی میدهد، تنگه هرمز همچنان از نظر راهبردی، برای عربستان سعودی اهمیتی فوقالعاده دارد.»
